Árni Magnússon (1663 - 1730) - ævi og störf

• Kaupmannahafnarárin 1697-1702
• Jarðabókarstörfin 1702-1712
• Árin 1713-1728
• Bruninn 1728
• Síðustu dagar Árna Magnússonar

Biskuparnir á Hólum og í Skálholti, þeir Þorlákur Skúlason og Brynjólfur Sveinsson, höfðu hrint af stað umfangsmikilli eftirritun íslenskra skinnbóka á pappír fyrir miðja 17. öld; söfnun
handrita var hafin og útflutningur þeirra einnig í nokkrum
mæli. Flateyjarbók var send úr landi 1656 og haustið 1662 sigldi
utan Þormóður Torfason frá Engey við Reykjavík og flutti
Friðriki 3. Danakonungi Konungsbók eddukvæða og Gráskinnu
Njálu. Rösku ári eftir að Þormóður hvarf af Íslandi með Konungsbók
eddukvæða í farteskinu fæddist Árni Magnússon. Foreldrar
hans voru Magnús Jónsson prestur að Kvennabrekku í
Dölum, síðar lögsagnari og sýslumaður og Guðrún Ketilsdóttir,
dóttir Ketils Jörundarsonar prófasts í Hvammi í Dölum og
Guðlaugar Pálsdóttur konu hans. Um æsku Árna og uppvöxt er
fátt vitað. Hann ólst upp hjá móðurforeldrum sínum í Hvammi
og hlaut sína fyrstu menntun undir handarjaðri afa síns meðan
hans naut við, en séra Ketill lést 1670 og tók þá Páll móðurbróðir
Árna við uppfræðslu hans. 1680 settist Árni í Skálholtsskóla
og var þar næstu þrjú árin. Samtíma honum þar voru
nokkrir piltar sem hann batt ævilanga vináttu við, þeir Björn
Þorleifsson, síðar Hólabiskup, Jón Halldórsson, síðar prestur í
Hítardal og Jón Þorkelsson Vídalín, síðar Skálholtsbiskup.
Eftirsókn í íslensk handrit hélt áfram á uppvaxtarárum Árna
Magnússonar. Margar skinnbækur höfnuðu í einkasöfnum
fræðimanna og bókasafnara í Danmörku; oft á tíðum gefin
þangað af Íslendingum sem leita þurftu liðsinnis málsmetandi
manna þar í landi. Friðrik konungur 3. lést 1670 og tók þá við
ríki sonur hans Kristján 5. Hann skipaði Hannes Þorleifsson, son
Þorleifs Kortssonar lögmanns á Þingeyrum, fornfræðing sinn
árið 1681 og skyldi hann vinna að söguritun og söfnun handrita
í bókasafn konungs. Hannes fór til Íslands sumarið 1682, safnaði
þar bókum og sigldi utan um haustið á Höfðaskipi með það
sem honum hafði áskotnast. Skipið fórst á leiðinni og var haldið
að það hefði sokkið með öllu sem á því var undan Langanesi.
Lítið er vitað um það hve miklu eða hverju Hannesi tókst að
safna þær vikur sem hann dvaldist á Íslandi, en síðar þegar Árni
Magnússon reyndi að grafast fyrir um það, var honum sagt að
Hannes hefði fengið „býsna rusl af pergamentsbókum“. Sama
sumar og Hannes safnaði hér fyrir konung var staddur á Íslandi
sömu erinda á vegum Svía Jón Eggertsson frá Ökrum í Skagafirði.
Gekk hann að söfnun sinni af mikilli atorku og náði saman
tugum handrita sem hann flutti til Svíþjóðar árið eftir. Meðal
þeirra eru sumar merkustu skinnbækur íslenskar eins og hómilíubókin,
elsta íslenska handritið sem varðveist hefur í heilu líki,
talið frá því um 1200, og Helgastaðabók, fagurlega lýst 14. aldar
handrit Nikulás sögu, sem einu sinni var í eigu kirkjunnar á
Helgastöðum í Reykjadal. Jón hafði ætlað utan með sama skipi
og Hannes en hætti við á síðustu stundu og hafði vetrardvöl á
Íslandi og fór utan sumarið 1683.
Sumarið sem Jón Eggertsson hélt utan með feng sinn útskrifaðist
Árni úr Skálholtsskóla og sigldi síðla sumars til Kaupmannahafnar.
Fylgdi hann Magnúsi föður sínum sem þangað var sendur
ásamt fleirum til þess að reka erindi Íslendinga í verslunarmálum,
en Magnús var þá orðinn sýslumaður Dalamanna. Árni
innritaðist í háskólann í Kaupmannahöfn 25. september haustið
1683. Litlum sögum fer af háskólanámi Árna næstu árin, en það
hefur hann eflaust stundað af þeirri iðni og alúð sem honum var
eiginleg, og 1685 lauk hann guðfræðiprófi með góðri einkunn.
1684 eða sumarið eftir að Árni innritaðist við háskólann réðst
hann til starfa hjá Thomasi Bartholin yngra. Hann var aðeins
fjórum árum eldri en Árni en hins vegar 10 árum eldri stúdent
og var orðinn prófessor þegar Árni kom til Hafnar. Bartholin
hafði í febrúar þá um veturinn verið skipaður konunglegur
fornfræðingur eftir Hannes Þorleifsson og vann nú að því að
viða að sér og búa til útgáfu öll helstu rit er snertu dönsk og
norræn efni. Að hvatningu hans setti konungur bann við því
árið 1685 að íslensk handrit væru seld útlendingum og send úr
landi. Bartholin lét aðstoðarmenn sína skrifa upp fjöldann allan
af ritum og skjölum sem hann hugðist nota í ritum sínum og
við það verk hóf nú Árni störf hjá honum jafnhliða háskólanáminu.
Sama sumar og Árni lauk námi, 1685, hélt hann heim til Íslands
að huga að sínum málum, en faðir hans var þá látinn árið
áður. Honum var líka ætlað að leita þar uppi handrit fyrir Bartholin.
Dvaldist Árni hjá frændum sínum um sumarið heima í
Dölum. Um haustið ætlaði hann að sigla utan á Rifsskipi en það
brotnaði á höfninni í stórviðri skömmu fyrir brottför. Önnur
haustskip voru þá farin og hvergi far að fá frá landinu. Árni varð
því að hafa vetursetu í Hvammi hjá Páli móðurbróður sínum og
notaði tímann meðal annars til ýmissa athugana á handritum og
aðferðafræði við eftirritun þeirra. Ketill Jörundarson, afi Árna,
hafði verið afkastamikill handritaskrifari og Páll móðurbróðir
hans fékkst einnig við skriftir. Árna var því kunnugt frá æskuheimili
sínu um þá lærdómsiðju sem stunduð var í landinu, en
kynni hans af Bartholin og störf hans hjá honum hafa án efa
skerpt vitund hans fyrir mikilvægi þess að safna saman og bjarga
frá glötun öllu því sem fundið varð um sögu þjóðarinnar og
bókmenntir hennar. Árni færði Bartholin ekki mörg handrit af
Íslandi eftir dvöl sína þar, hins vegar er nokkuð víst að Árni hóf
einmitt um þessar mundir sína eigin handritasöfnun.
Sumarið 1686 siglir Árni aftur frá Íslandi til Kaupmannahafnar
og tekur á ný til starfa hjá Bartholin og er hjá honum
næstu fjögur árin. Sem fyrr fólst starfi Árna í því að skrifa upp
forna handritatexta og þýða tilvitnanir úr íslenskum fornbókmenntum
yfir á latínu. Árangurinn af því starfi var meðal annars
ritið Antiquitatum Danicarum de causis contemptæ a Danis adhuc
gentilibus mortis, sem fjallaði um óttaleysi Dana til forna andspænis
dauðanum, eins og fram kemur í latneskum titli þess.

Árni aðstoðaði Bartholin við að koma því á prent 1689 og er
bókin röskar 700 síður á lengd. Efnið er að miklu leyti sótt í íslensk
heimildarrit, bæði sögur, eddukvæði og dróttkvæði, auk
annarra miðaldarita.Tilvitnanir í íslensku fornritin eru birtar á
íslensku og latnesk þýðing með sem væntanlega hefur verið
verk Árna. Annað verk sem Árni vann fyrir Bartholin á þessum
árum ásamt fleiri Íslendingum voru aðdrættir til danskrar
kirkjusögu sem Bartholin hugðist skrifa. Öllu þessu efni var
safnað saman í þykk bindi í arkarbroti sem flest eru enn varðveitt
í Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn. Þarna eru uppskriftir
úr aragrúa handrita og hvers kyns skjala, danskra, norskra
og íslenskra. Bartholinsku bindin eru meðal annars merk fyrir
þá sök að þau geyma víða uppskriftir úr handritum og prentuðum
bókum háskólabókasafnsins danska sem fórust í brunanum
mikla 1728. Samhliða störfum sínum hjá Bartholin vann Árni
við eftirritun handrita fyrir sjálfan sig og fékk hann íslenska
stúdenta í Kaupmannahöfn til þess að hjálpa sér við það verk;
skrifuðu þeir meðal annars texta eftir íslenskum handritum í
Háskólabókasafni og eftir handritum í einkasöfnum danskra
embættismanna, en mörg þeirra handrita eignaðist Árni síðar
að þeim látnum. Skilaði þessi vinna drjúgum viðaukum í hið
vaxandi safn Árna.
Í ágúst 1689 hélt Árni til Noregs á vegum Bartholins til að
leita uppi gömul handrit og eftirrit vegna undirbúnings kirkjusögunnar
og fór í þeirri ferð alla leið norður til Þrándheims. Á
heimleiðinni dvaldist hann röska þrjá mánuði hjá Þormóði
Torfasyni á Stangarlandi á eyjunni Körmt skammt utan við
Stafangur; höfðu þeir Árni kynnst árið áður í Kaupmannahöfn
og var það upphaf vináttu og samvinnu sem hélst meðan báðir
lifðu.Veitti Árni Þormóði ómælda aðstoð á næstu árum við
undirbúning og útgáfu bóka hans. Þormóður hafði verið skipaður
konunglegur sagnaritari Noregs 1682 og hafði þá flutt
með sér til Stangarlands flestar merkustu skinnbækur íslenskar
úr bókhlöðu konungs í Kaupmannahöfn: Konungsbók eddukvæða,
Flateyjarbók og mörg önnur konungasagnahandrit. Þormóður
átti auk þess sjálfur allnokkur handrit. Rannsakaði Árni
þau handrit sem hjá Þormóði voru og skrifaði upp fjölmargt úr
bókum hans. Heim til Kaupmannahafnar komst Árni aftur í
febrúar 1690 og hafði í ferðinni eignast nokkur handrit til viðbótar
í safn sitt.
Það sama ár lauk skyndilega starfi Árna hjá Thomasi Bartholin
þegar Bartholin veiktist alvarlega og lést 5. nóvember aðeins
31 árs gamall.Veturinn eftir var Árni á vegum Caspars, bróður
Thomasar Bartholins, og vann við frágang á bókasafni Thomasar
sem selt var á uppboði sumarið eftir lát hans. Í safninu voru
nokkur íslensk handrit sem Bartholin hafði eignast; þau voru
ekki boðin upp heldur eignaðist Árni þau. Þar á meðal var
Möðruvallabók, mesta safnrit Íslendingasagna frá miðöldum og
eru sumar sögurnar hvergi til heilar nema í henni.Voru þessi
handrit verðmæt viðbót í safn hans sem hann leitaði allra leiða
til að auka og var óþreytandi að spyrjast fyrir um hvar handrit
væri að finna á Íslandi.
Eftir þetta komst Árni undir verndarvæng Matthíasar Moth.
Moth var bróðir Soffíu Amalíu Moth sem varð ástkona Kristjáns
5. Danakonungs árið 1671 og átti með honum þrjár dætur og
tvo syni. Annar þeirra var Ulrik Christian Gyldenløve sem konungur
skipaði stiftamtmann á Íslandi árið 1684, þegar drengurinn
var aðeins 6 ára gamall, og hélt hann þeirri stöðu til dauðadags
1719 en kom aldrei til Íslands. Matthías Moth naut einnig
systur sinnar. Hann hafði lagt fyrir sig læknisfræði en yfirgaf þá
braut 1675 fyrir tilstilli Soffíu Amalíu og á næstu árum var raðað
á hann ótal digrum embættum og bitlingum, enda reyndist
hann hinn nýtasti embættismaður. Þegar hér var komið sögu var
hann meðal annars aðalritari í Danmerkur- og Noregs-deildum
kansellísins og mikill áhrifamaður í Danaveldi. Hjá Moth er
Árni næstu árin, meðal annars annars sem bókavörður, en fátt er
annars vitað um það sem hann hafði fyrir stafni. Ekki er þó
fjarri lagi að álykta að tengslin við Moth séu upphaf þess að á
næstu árum fór áhrifa Árna að gæta bak við tjöldin í ýmsum
málum er vörðuðu Ísland, til dæmis embættaveitingum. Svo
virðist einnig sem Árni hafi tekið að sér að koma út fyrsta bindi
af kirkjusögu Bartholins og að það verk, sem þó var aldrei lokið,
hafi verið honum einhver tekjulind á næstu árum.
Í júní 1694 var Árni valinn af háskólaráði til að fara til Stettin
í Þýskalandi á þess vegum til að skoða og meta bókasafn sem
austurlandafræðingurinn Andreas Müller Greiffenhagen hafði
boðið Kaupmannahafnarháskóla til kaups. Af þeim kaupum varð
ekki en Þýskalandsdvöl Árna varð hins vegar lengri en upphaflega
var áætlað og dvaldist hann í Þýskalandi í rösk tvö ár og
virðist sem Matthías Moth hafi kostað dvöl hans þar að mestu
leyti. Frá Stettin hélt Árni til Berlínar og Frankfurt og kom til
Leipzig um haustið og þar dvaldist hann að mestu óslitið fram
undir jól 1696 og rannsakaði bóka- og handritasöfn borgarinnar
og safnaði saman allskyns bókfræðilegum og sögulegum fróðleik
sem hann taldi að gæti komið sér að gagni síðar við fornfræðarannsóknir
sínar.
Skömmu eftir að Árni lagði upp í Þýskalandsferð sína eða
14. júlí 1694 útvegaði Moth honum vonarbréf frá konungi fyrir
prófessorsembætti við Kaupmannahafnarháskóla, en slíkt bréf
var nánast eins og númer í biðröð eftir þeim embættum sem
losnuðu.Til þess að bæta líkur sínar í samkeppninni um prófessorsembættin
réðst Árni í það meðan á Leipzig-dvölinni stóð að
gefa út lítið kver Incertis auctoris Chronica Danorum et præcipue
Sialandiæ eða Sjálandsannál og er það eitt af því fáa sem Árni
gaf út á prenti meðan hann lifði. Þetta rit hafði Árni skrifað upp
eftir gamalli skinnbók í háskólabókasafninu í Kaupmannahöfn
meðan hann var enn í þjónustu Bartholins. Skinnbókin fórst
síðar með Háskólabókasafninu í brunanum 1728.

Kaupmannahafnarárin 1697 - 1702

Eftir heimkomuna til Kaupmannahafnar þáði Árni boð Matthíasar
Moth um að búa hjá honum enda var Árni eigna- og
tekjulaus maður um þetta leyti. Moth reyndist honum vel nú
eins og fyrri daginn og útvegaði honum skjalaritarastöðu við
leyndarskjalasafnið sem þá var geymt í kjallarahvelfingum undir
Rosenborgarhöll og því starfi hélt Árni til æviloka. Staðan var í
fyrstu ólaunuð og vinnuskyldan eflaust ekki mikil. Þrátt fyrir lítil
efni þessi ár hélt Árni áfram að auka við handritasafn sitt.
Lagðist honum ýmislegt til.Tengsl hans við Moth og þar með
stjórnsýslu ríkisins hafa eflaust gert menn heima á Íslandi
viljugri til að ganga erinda hans í útvegun handrita eða víkja að
honum skinnbókum í von um að hann styddi þá ef þeir áttu
mál að reka við yfirvöld í Höfn. Þórður Jónsson, sonur Jóns
Vigfússonar Hólabiskups, var til dæmis á ferð í Kaupmannahöfn
1697 og hugðist ná embætti Skálholtsbiskups sem þá var laust
eftir lát Þórðar biskups Þorlákssonar. Þórður Jónsson hefur eflaust
leitað eftir stuðningi Árna við umsókn sína og færði honum
auk fleiri handrita tvö merk handrit í arkarbroti.Annað
þeirra var Skarðsbók Jónsbókar, sem skrifuð var um 1363 og er
íburðarmest og skrautlegast allra íslenskra handrita frá miðöldum.
Hitt handritið var Kálfalækjarbók Njálu, sem er nokkru
eldri en Skarðsbók, talin skrifuð um 1300 og var nú orðin velkt
og skörðótt. Þórður Jónsson varð ekki Skálholtsbiskup en fékk
hins vegar skólameistarastöðuna í Skálholti og gegndi henni í 3
ár. Það var Jón Vídalín sem hreppti biskupsembættið í Skálholti
1697 og er næsta öruggt að Árni kom þar eitthvað við sögu.
Eitt er víst að ekki liðu nema um tvö ár frá embættistöku Jóns
þar til hann lét senda Árna til Hafnar allar skinnbækur og
skinnbókabrot sem þá fundust í eigu Skálholtsstaðar. Þar á meðal
voru dýrgripir eins og Stjórnarhandritið mikla AM 227 fol
sem er meðal fegurstu skinnbóka íslenskra frá miðöldum og
báðar Skálholtsbækur Jónsbókar.

Árni stóð í bréfaskriftum við ýmsa menn heima á Íslandi og
leitaði eftir aðstoð þeirra við að spyrja uppi fornar bækur og
bókaslitrur, bréf og forn skjöl, hvar sem slíkt væri að finna og fá
það keypt eða gefið eða léð til eftirritunar ef bækurnar voru
ekki falar. Í maí 1698 skrifar Árni vini sínum, Birni Þorleifssyni
Hólabiskupi:

Ég þakka alúðlega fyrir þá undirtekt um að láta afskrifa þau gömul bréf er eldri
eru en 1560 sem í visitatium kunna fyrir að verða, svo vel sem að gefa mér notitie
um pergaments bækur vondar og góðar, eða þeirra slitur, hvar þær eru og
hvernin beskaffaðar, ef occurrera kunna. Séu nokkrar við kirkjurnar, þá kann
Monfrere þær meo periculo sikker til sín að taka, alleinasta lofa kirkjunum að
þær aftur skilast skulu. En Fin, allt hvað eldra er en 1560 hverju nafni sem það
heitir er ég svo smáþægur um að ég held það fyrir thesaurum, hversu lítið sem í
það er spunnið hvað um sig.

Þegar þarna var komið sögu hafði Árni aflað sér viðamikillar
vitneskju um þær bækur og skjalagögn sem varðveist höfðu á
Íslandi og drjúgur hluti þessa var kominn í hans eigu. Árni víkur
að því í bréfi til Svíans Jóhanns Peringskiöld 1699 að varla
eigi nokkur annar maður í Evrópu stærra safn íslenskra skinnbóka
en hann.Voru það engar ýkjur.
Kristján 5. konungur féll frá 1699 og við völdum tók sonur
hans, Friðrik 4.Við konungaskiptin var Matthíasi Moth vikið úr
öllum embættum og missti Árni þar valdamikinn stuðningsmann.
Hinn nýi konungur greiddi þó vel úr málum Árna. Fékk
hann greidd föst laun fyrir starf sitt við leyndarskjalasafnið frá
aldamótaárinu 1700 og 22. október 1701 skipaði konungur
hann prófessor í dönskum fornfræðum við háskólann. Örlögin
höguðu því þó svo að næstu 10 árin var Árni að mestu heima á
Íslandi sem sérstakur erindreki konungs.

Jarðabókarstörfin 1702-1712

Erfitt árferði og langvinn hallæri höfðu mjög þrengt kosti
manna á Íslandi við lok 17. aldar. Árið 1700 sendi alþingi konungi
bænaskrá og haustið 1701 fór annar lögmaður landsins,
Lárus Gottrup, utan á konungsfund með ýmsar tillögur um úrbætur
á hag þjóðarinnar.Meðal þeirra ráðstafana sem konungur
ákvað í framhaldi af þessu var að senda sérstaka fulltrúa sína til
Íslands með víðtæku umboði til að kanna ástandið þar og gera
frekari tillögur til úrbóta.Til þessarar farar valdi hann þá Árna
Magnússon og Pál Vídalín varalögmann. Fengu þeir erindisbréf í
30 liðum, dagsett 22. maí 1702. Meginverkefnið sem þeim var
falið með bréfi þessu var að semja jarðabók um allt landið.
Árni Magnússon hélt til Íslands að bragði, kom í Hofsós 24.
júní 1702 og hélt þegar til fundar við Pál í Víðidalstungu.
18. júlí voru báðir nefndarmenn komnir til alþingis og létu lesa
í lögréttu daginn eftir tilkynningu um jarðabókarstörfin. Skipuðu
þeir svo fyrir að jarðeigendur skyldu gera jarðabækur yfir
eignir sínar með tilgreindum dýrleika, landskuld og kúgildum;
skyldu því fylgja vottuð eftirrit af eignarskjölum fyrir jörðunum.
Þetta skyldi afhenda sýslumönnum en þeir skila því á næsta
Alþingi. Hugðust nefndarmenn geta lokið jarðabókarstörfunum
á einu ári eða svo. Brátt kom í ljós að engin tiltök voru að safna
efni í áreiðanlega jarðabók með þessum hætti og hurfu nefndarmenn
frá því og ákváðu að ferðast sjálfir um landið, stefna
bændum saman og rita upp jarðabókina eftir framburði þeirra.
Aðeins sumartíminn nýttist þeim til ferðalaga um veglaust landið
og reyndust þau bæði erfið og vosbúðarsöm. Þó að þeir veldu
fljótlega þann kost að skipta liði og vinna hvor í sínu lagi og
réðu aðstoðarmenn til að safna fyrir sig efni til jarðabókarinnar í
ýmsum sýslum reyndist starfið umfangsmeira en þá hafði órað
fyrir og var aðdráttum til bókarinnar ekki lokið fyrr en í júní
1714 eða 13 árum eftir að vinna við hana hófst. Ekki flýtti það
fyrir verkinu að árin 1707-1709 geisaði skæð bólusótt í landinu
og er talið að um 18.000 manns hafi látist í sóttinni.Var það gífurleg
blóðtaka eða um 35% þessarar fámennu þjóðar, en samkvæmt
manntali sem þeir Árni og Páll létu taka veturinn 1702-
1703 voru íbúar á Íslandi þá rösklega 50.000. Eftir sóttina voru
því aðeins um 32.000 manns eftir í landinu.
Þótt aðdráttum til jarðabókarinnar væri lokið 1714 var samt
mikið verk óunnið við frágang hennar og þýðingu á danska
tungu svo að hún mætti gagnast dönskum yfirvöldum sem til
hennar stofnuðu. Ætluðust þau til þess að Árni léti vinna það
verk á sinn kostnað en hann vék sér jafnan undan því og eftir
lát hans stóð þetta óuppgerða mál við rentukammerið lengi í
vegi fyrir því að gengið væri frá erfðamálum Árna. Létu umsjónarmenn
eigna hans loks þýða jarðabókina á árunum 1742-
1750. Jarðabók þeirra Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er
gagnmerk heimild um landshagi á Íslandi við upphaf 18. aldar.
Því miður er hún ekki lengur varðveitt heil því að jarðabækur
úr Múla- og Skaftafellssýslum fórust í brunanum 1728. Það var
svo ekki fyrr en á árunum 1913-1943, að jarðabókin var gefin
út af Hinu íslenska fræðafélagi í Kaupmannahöfn í ellefu
stórum bindum.
Jarðabókarvinnan og manntalið voru aðeins tvö af þeim fjölmörgu
málum sem þeim Árna og Páli var falið að sinna í erindisbréfi
konungs. Raunar átti fátt að vera þeim óviðkomandi er
laut að högum landsins og umsýslan konungs þar. Þeir áttu að
athuga kjör leiguliða, rannsaka kærur alþýðu á hendur embættismönnum,
háum sem lágum, og fara þar ekki í manngreinarálit;
ennfremur að hafa eftirlit með versluninni og gera tillögur um
endurbætur á fyrirkomulagi hennar; athuga dómkirkjur og biskupssetur,
kanna ástand skólamála, líta eftir klaustraeignum, gera
úttekt á brennisteinsnámi og gera leit að nýtanlegum steinum
og málmum; athuga úrbætur í fiskveiðum og ýmislegt fleira sem
of langt yrði upp að telja.
Víðtækt umboð þeirra félaga til afskipta af málefnum lands
og þjóðar vakti vonir margra um að þeir gætu bætt úr flestu því
misrétti sem viðgekkst í landinu og yfir þá dundu kvartanir,
kærur og bónarbréf úr öllum áttum. Reyndu þeir að greiða úr
vanda sem flestra eftir bestu getu. Afskipti þeirra af embættisfærslu
lögmanna og sýslumanna, rannsókn þeirra á gömlum
sakamálum sem ekki höfðu hlotið tilhlýðilega afgreiðslu og tilraunir
þeirra til þess að leiða slík mál til lykta að lögboðnum
hætti vöktu andstöðu og óvild innlendra embættismanna og
leiddu til langvinnra málaferla sem urðu þeim félögum þung í
skauti. Þvældu embættismennirnir málin og báru Árna og Páli
illa söguna við yfirvöld landsins í Kaupmannahöfn og gróf það
smám saman undan því trausti sem þeir félagar höfðu notið þar.
Frægt er sakamál bóndans Jóns Hreggviðssonar á Rein.
Hann var grunaður um manndráp og lögmaður hafði dæmt
hann til lífláts 1684. Jón hafði hins vegar komist úr landi til
Hollands og þaðan til Danmerkur og fengið þar griðabréf konungs
til þess að fara aftur heim til Íslands ásamt heimild til þess
að stefna málinu til hæstaréttar.Yfirvöld á Íslandi aðhöfðust þó
ekki neitt frekar í málinu. Árni og Páll tóku það upp röskum 20
árum síðar, 1708, til að rannsaka þátt lögmannsins Sigurðar
Björnssonar í því og leiða mál Jóns til lykta. Fór svo að lokum
eftir langvinnt stapp að hæstiréttur í Kaupmannahöfn sýknaði
Jón af morðákærunni 1715, næstum 30 árum eftir að grunur
féll fyrst á hann. Hæstiréttur hafnaði hins vegar dómi Árna og
Páls yfir lögmanni fyrir afglöp í starfi og sýknaði hann einnig.
Meðan Árni dvaldist á Íslandi vegna jarðabókarvinnunnar
hafði hann aðsetur sitt í Skálholti í skjóli vinar síns, Jóns Vídalíns
biskups. Árni hafði tekið með sér til Íslands mestallt handritasafn
sitt og gáfust honum margar stundir yfir vetrartímann til vinnu
við það, bréfaskrifta og eftirgrennslunar um allt land í leit að
fornum bókum og skjölum. Í erindisbréfi þeirra Árna og Páls
var ákvæði sem heimilaði þeim aðgang að öllum skjalagögnum
sem í landinu voru og er ekki að efa að það ákvæði hefur verið
frá Árna runnið. Árni hélt að jafnaði hjá sér skrifara í Skálholti
sem voru sístarfandi að eftirritun skjala og bóka sem hann fékk
léð víða að af landinu. Á ferðalögum sínum um landið á þessum
árum gat hann heimsótt bændur sem hann vissi eða hafði grun
um að ættu bækur eða bókaslitrur. Þannig leitaði Árni uppi og
bjargaði mörgum blaðsneplinum sem að áliti eigendanna var
einskis nýtt rusl og hefði ella farið forgörðum.Vestan úr Dýrafirði
fékk Árni til dæmis tvö blöð úr handriti sem skrifað hafði
verið og myndskreytt um 1200 og á var brot af íslenskri 12. aldar
þýðingu á grísku náttúrufræðiriti, Fysíólógus. Þarna vestra
höfðu blöðin verið götuð og notuð í mjölsikti. Hefðu þau
varla enst lengi í því hlutverki. Nú eru blöðin meðal helstu
dýrgripa Árnasafns.
Árni fór tvívegis utan þau ár sem hann var á Íslandi vegna
jarðabókarvinnunnar. Í fyrra skiptið var það veturinn 1705-1706
er hann var kvaddur utan til að leggja fram tillögur þeirra félaga
um skipan verslunarmála á Íslandi. Í annað sinn hafði Árni vetrardvöl
í Kaupmannahöfn veturinn 1708-1709 vegna ýmissa
mála og dóma sem þeir félagar áttu aðild að. Í þeirri för gekk
hann að eiga danska konu Mette Jensdatter Fischer og giftu þau
sig 16. maí 1709; Árni var þá 45 ára en kona hans var 19 árum
eldri en hann. Mette var ekkja eftir konunglegan söðlasmið,
Hans Wichmand að nafni, sem látist hafði 1707 og höfðu þau
hjón búið við torgið hjá konungshöllinni. Segir Jón Ólafsson að
Árni hafi þekkt þau hjón og á stundum litið inn til þeirra á leið
sinni í skjalasafnið og drukkið með þeim morgunte. Annars er
lítið vitað um Mette Magnússon en hún mun hafa lagt með sér
töluverðar eignir í bú þeirra hjóna.
Haustið 1709 hvarf Árni aftur til Íslands og hittust þau hjónin
ekki aftur fyrr en eftir rösklega þrjú ár.Varðveitt eru tvö bréf
sem Árni skrifaði konu sinni frá Íslandi og fjalla þau mest um
fjármál þeirra hjóna og alls kyns útréttingar sem hún á að annast
fyrir hann: kaupa handa honum pappír og blek, skó og skyrtur,
kaffi, te og sykur, franskt brennivín, brjóstdropa og rósavatn, raksápu,
hárkollu og hárpúður. Þá sendir hann frá Íslandi æðardún,
saltkjöt á tunnum og ullarsokka sem kona hans á að afhenda
vinum hans í Kaupmannahöfn. Frá Mette er varðveitt eitt bréf
til Árna, skrifað 4. apríl 1712. Þar segir hún manni sínum meðal
annars frá drepsóttinni sem herjaði á Kaupmannahafnarbúa frá
sumrinu 1711 fram á vorið 1712 og lagði um 30 þúsund manns
eða þriðjung borgarbúa í gröfina, þar á meðal tvær vinnukonur
þeirra: „den aller højeste gud haver hjemsøgt oss med en nådig
og god pest“ skrifar Mette til Árna.
Árið 1712 þótti yfirvöldum sem jarðabókarverkið hefði
dregist nógu lengi og kvöddu Árna heim til Kaupmannahafnar.
Ófriður hafði enn á ný brotist út á milli Dana og Svía og sigling
hættuleg af þeim sökum. Árni vildi ekki hætta handritasafni
sínu yfir hafið á ófriðartímum og gekk frá því ásamt jarðabókarskjölunum
í kistum sem geymdar voru í Skálholti næstu 8 árin.
Í september 1712 fór Árni frá Íslandi og kom þangað aldrei
framar. Siglingin var erfið og komst Árni aðeins til Noregs. Þar
dvaldist hann um veturinn hjá vini sínum Þormóði Torfasyni og
komst loks í mars 1713 til Kaupmannahafnar.

Árin 1713-1728

Með komunni til Kaupmannahafnar tóku við fimmtán ár þar
sem líf Árna var í nokkuð föstum skorðum. Dagarnir liðu við
embættisstörf og rannsóknir handrita, efnahagur þeirra hjóna var
góður og þau gátu haldið sig eins og stétt þeirra og stöðu
sómdi. 1714 fluttu þau inn í einn af prófessorsbústöðum háskólans
við Stóra Kanokastræti. Hús Árna hefur sennilega verið
tveggja hæða bindingsverkshús og að auki hafa einhver útihús
staðið á lóðinni, sem var stór, og voru þau notuð sem bústaðir
vinnufólks og búr enda greiddi háskólinn hluta prófessorslaunanna
í fríðu með afurðum af bújörðum sínum.
Í Kaupmannahöfn tók Árni upp fyrri störf sem hans höfðu
beðið meðan hann var á Íslandi. Þar á meðal var skjalaritarastarfið
við leyndarskjalasafnið. Safnið var flutt úr kjallarahvelfingum
Rosenborgarhallar í nýja byggingu á Hallarhólma vorið 1720.
Röskum fjórum árum síðar eða í ársbyrjun 1725 féll forstöðumaður
safnsins og góður vinur Árna, Frederik Rostgaard, í ónáð
konungs og var umsvifalaust sviptur öllum sínum embættum.
Voru Árna Magnússyni afhentir lyklarnir að leyndarskjalasafninu
og hafði hann með höndum forstöðu þess til æviloka án þess að
fá formlega veitingu fyrir starfi leyndarskjalavarðar.
Við háskólann gat Árni nú loks snúið sér að prófessorsstarfi
sínu. Fátt er þó vitað um kennslu hans og engar heimildir eru til
um það að hann hafi flutt fyrirlestra við háskólann. Á hinn bóginn
var hann einkakennari hátt á annað hundrað stúdenta og er
líklegt að það kennsluform hafi látið honum betur. Árni virðist
hafa vikið sér undan því að gegna trúnaðarstörfum fyrir stjórnsýslu
háskólans. Árið 1720 var hann þó skipaður umsjónarmaður
Ehlers-stúdentagarðsins sem stendur tveimur húsum neðar
við Stóra-Kanokastræti en garður Árna stóð.
Háskólabókasafninu var Árni kunnugur frá fyrri tíð en 1721 var
hann gerður undirbókavörður þess og vera kann að honum hafi
verið fengin stjórn þess í hendur 1725. Honum hefur því verið tíðförult
í safnið á lofti Þrenningarkirkjunnar þar til það brann 1728.
Árni tók líka upp vinnu sína við söfnun handrita og rannsóknir
þeirra og hafði skrifara í sinni þjónustu sem fyrr við afritun
bóka og skjala úr ýmsum söfnum meðan hann beið þess
að fá handritasafn sitt frá Íslandi. Haustið 1720 voru jarðabókargögnin
öll og handritasafn Árna, sem geymt hafði verið í Skálholti
eftir að hann fór af Íslandi 1712, flutt í 55 kistum á 30
hestum til Hafnarfjarðar. Þar voru kisturnar settar um borð í
freigátu úr flota Danakonungs undir stjórn hins nýja stiftamtmanns
á Íslandi, Rabens aðmíráls, sem flutti þær til Hafnar.
Vegna ýmissa formsatriða fékk Árni þó ekki handritasafn sitt afhent
fyrr en í febrúar 1721 og þá fyrst gat hann komið því fyrir
í bústað sínum við Stóra-Kanokastræti. Árni hélt ýmsa skrifara
hjá sér í Kaupmannahöfn. Kunnastur þeirra er Jón Ólafsson úr
Grunnavík, sem kom til Árna 1726 og starfaði hjá honum meðan
báðir lifðu og vann síðan lengstum við Árnasafn til æviloka 1779.

Bruninn 1728

Á þessum tíma var Kaupmannahöfn rammlega víggirt með
veggjum og síkjum og aðkoma í hana af landi aðeins um borgarhliðin
fjögur:Vesturport, Norðurport, Austurport og Amákursport.
Innan borgarveggjanna var byggðin þétt og göturnar
þröngar. Elsti kjarni borgarinnar var í kringum Gamlatorg þar
sem ráðhús borgarinnar stóð; nokkru ofar við Norðurgötuna
var Frúarkirkjan og handan hennar háskólabyggingarnar. Hús
voru flest svokölluð bindingsverkshús, að miklu leyti byggð úr
timbri. Sumarið 1728 var hlýtt og þurrt og hélst veðurblíðan
langt fram eftir hausti. Að kvöldi miðvikudagsins 20. október
kom upp eldur í húsi úti við Vesturport, og varð það upphafið
að miklum bruna sem geisaði fram á laugardagsnóttina og lagði
stóran hluta borgarinnar í rúst, þar á meðal háskólahverfið allt
og bústaði prófessoranna sem þar voru í næsta nágrenni, nokkrar
helstu kirkjur borgarinnar þar á meðal Frúarkirkjuna og
Þrenningarkirkjuna og þar með háskólabókasafnið sem var á
lofti hennar, auk hundraða annarra húsa. Jón Grunnvíkingur
skrifaði lýsingu á brunanum skömmu eftir að þessi ógn dundi
yfir. Þar kemur fram að svo virðist sem í fyrstu hafi margt farið
úrskeiðis við slökkvistarfið. Erfitt var að koma dælum slökkviliðsins
gegnum manngrúann sem hópaðist út á þröngar göturnar
í hverfinu.Vatn var líka af skornum skammti því að vegna
framkvæmda við Peblingasjóinn hafði það verið tekið af þeim
borgarhverfum sem eldurinn ógnaði. Þegar grípa átti til þess
ráðs að sækja vatn í virkissíkin utan við borgarveggina lét herliðsstjóri
borgarinnar loka borgarhliðunum og hindra vatnstökuna
því að hann óttaðist liðhlaup nýliða úr herflokkum sínum.
Hvass vindur var á úr suðvestri og viðirnir í bindingsverkshúsunum
skraufþurrir eftir sumarhlýindin. Eldurinn breiddist því
hratt út. Brátt tókst þó að koma meira skipulagi á slökkvistarfið
og með aðstoð þúsunda hermanna og sjóliða úr setuliði borgarinnar
og flotanum tókst að slökkva eldinn á aðfaranótt laugardagsins.
Jón segir frá því að garður Árna Magnússonar hafi
brunnið um klukkan fjögur síðdegis á fimmtudeginum. Þegar
Árni frétti á fimmtudagsmorgun að turnspíra Frúarkirkju væri
fallin og ljóst var að eldurinn yrði ekki haminn hófst hann
handa við að bjarga bókasafni sínu með aðstoð þjónustufólks
síns og tveggja Íslendinga, Jóns Ólafssonar og Finns Jónssonar
síðar biskups sem þá var við nám í Höfn. Hlóðu þau bókum og
húsgögnum á vagn og áður en yfir lauk tókst vagnekli Árna að
brjótast í gegnum mannþröngina á götunum með 3-4 vagnhlöss
niður á Hallandsás að húsi Hans Beckers timburkaupmanns sem
verið hafði skrifari Árna meðan á jarðabókargerðinni á Íslandi
stóð og nokkur ár á eftir og skaut nú skjólshúsi yfir þennan
gamla húsbónda sinn.

Síðustu dagar Árna Magnússonar

Tjónið á handritasafni Árna verður aldrei að fullu upplýst. Árni
gaf sér aldrei tíma til þess að gera tæmandi skrár yfir handrit sín,
skjöl og bækur meðan hann var og hét og er því ýmislegt óljóst
um bókaeign hans fyrir brunann. Þann skamma tíma sem hann
átti eftir ólifaðan bjó hann við þröngan húsakost og gat aldrei
komið safni sínu þannig fyrir að hann fengi yfirsýn yfir það sem
hafði bjargast. Hann áleit því tjónið hafa orðið meira en síðari
tíma athuganir benda til að það hafi verið.Víkur hann að því
víða í þeim bréfum sem hann skrifaði heim til Íslands árið eftir
brunann. Í einu þeirra segir Árni að hann hafi að sönnu getað
bjargað flestum sínum sögubókum og er nú talið víst að elsti og
dýrmætasti kjarni safnsins, skinnbækurnar fornu, hafi sloppið og
aðeins örfáar þeirra orðið eldinum að bráð. Hins vegar hefur
fjöldi alls kyns skjala farist, pappírsuppskriftir eftir eldri bókum
og ýmis rit eftir Árna sjálfan sem hann hafði lengi safnað til eftir
heimildum sem nú eru glataðar.Mest var tjónið þó í prentuðum
bókum Árna en meirihluti þeirra fórst í eldinum. Flestir
prófessorar við Kaupmannahafnarháskóla týndu öllum sínum
bókum í eldinum og háskólabókasafnið brann allt eins og áður
sagði. Björgun Árnasafns úr eldhafinu þessa myrku haustdaga
1728 var því einstakur atburður í fleiri en einum skilningi.
Árni Magnússon lifði aðeins rúmt ár eftir brunann.Veturinn
sem í hönd fór var erfiður, frosthörkur miklar og húsnæði og
allar lífsnauðsynjar af skornum skammti. Árni var á hrakhólum eins og fleiri og þurfti að flytja þrisvar sinnum á þessu eina ári. Á aðfangadagskvöldi jóla 1729 veiktist hann og var fljótt séð að hverju stefndi. Þann sjötta janúar 1730 var Árni orðinn svo máttfarinn að þegar etatsráð Thomas Bartholin, sonarsonur Bartholins þess sem Árni vann hjá á fyrstu árum sínum í Kaupmannahöfn, og assessor Hans Gram komu og settu saman erfðaskrá þeirra hjóna gat hann ekki undirritað hana hjálparlaust. Að morgni 7. janúar 1730, stundarfjórðungi fyrir kl. sex um morguninn lést Árni Magnússon á sextugasta og sjöunda aldursári. Þann 12. janúar var hann svo jarðsettur í norðanverðum kór Frúarkirkju sem þá var enn opin brunarúst. Mette kona hans lést í september þá um haustið og var lögð til hinstu hvílu við hlið manns síns.