Sjá fleiri gagnasöfn
Fyrirspurn
Veftré
English
SkandinaviskVala-örnefni |
Allmörg örnefni með Vala- að fyrra eða fyrsta lið eru í landinu. Verða nú rakin nokkur dæmi um þessi örnefni.
Svavar Sigmundsson
|
Flestum dettur e.t.v. í hug að þessi örnefni séu kennd við fuglinn, en það er annað nafn á fálka. Um hreiður fálka segir Ævar Petersen að þau séu “í giljum, árgljúfrum eða klettum og þar er þungamiðja fálkaóðala ... sjaldnar sjávarhamrar, gjárveggir eða aðrir álíka staðir” (Íslenskir fuglar, 126). Í lýsingu á Valahjalla er getið um mikið fuglalíf. “Þeir héldu sig í björgunum, en þeir létu mikið í sér heyra; oft sást fálkinn koma utan með björgunum, en þá sló dauðaþögn á, þar til hann var horfinn. Það er vafalaust af valfuglunum, sem hjallinn dregur nafn.” (Örnefnaskrá Karlskála). Líklegt er að ýmis Vala-örnefnin séu þannig dregin af valnum, sbr. fjölda Valagilja og Valabjörg. Í Noregi eru til örnefni sem kennd eru við fuglinn, Valegga og Valberg (Norsk stadnamnleksikon).Strympa og Strumparnir |
|
Margir kannast við Strumpana, agnarsmáar bláar verur sem búa í hattsveppum úti í skógi. Í kvikmyndahúsum er nú verið að sýna nýja teiknimynd um þessar verur, Strumparnir í þrívídd. Strumparnir eru hugarverk belgíska teiknarans Peyo. Á máli hans, frönsku, hétu þeir Les Schtroumpfs. Teiknimyndabækur um Strumpana komu fyrst út á íslensku á áttunda og níunda áratug síðustu aldar og nutu talsverðra vinsælda. Fyrst í stað gengu bláu verurnar reyndar undir tveimur nöfnum – voru kallaðar Strumpar eða Skríplar. Haraldur Sigurðsson (Halli) gaf árið 1979 út hljómplötuna Haraldur í Skríplalandi þar sem hann söng Skríplalög við talsverðar vinsældir. Hver man ekki eftir smellinum Geta Skríplar skælt? Strumpanafnið varð hins vegar ofan á með tímanum enda var það notað í teiknimyndabókunum og seinna teiknimyndaseríum fyrir sjónvarp. Sjá nánar grein um Strumpana í Morgunblaðinu 12.08.1979, bls. 26-27 (timarit.is). Strumpanafnið íslenska er fengið beint úr upphaflega heiti þeirra á móðurmáli Peyos, Schtroumpfs. Strumpaævintýrin segja frá lífsbaráttu Strumpanna, Æðstastrumps, Fýlustrumps, Fótboltastrumps og um hundrað annarra Strumpa auk hinnar ósnertanlegu Strympu, einu kvenverunnar sem kemur við sögu Strumpanna. Aðrar kunnar aukapersónur eru Kjartan galdrakarl, erkióvinur strumpanna, og kattarófétið Brandur. Víkur þá sögunni að íslenskum örnefnum. Þar eiga Strumpar og þó einkum Strympur allnokkra fulltrúa. Á bænum Krossum á Árskógsströnd í Eyjafirði kemur örnefnið Strumphóll fyrir: „Suður og upp frá [Krossaleiti] er uppmjór melkollur, sem Strumphóll heitir.“ (Örnefnaskrá Krossa, Árskógsstrandarhr. Eyf. Strympa hefur verið heiti nokkurra smábýla á Íslandi. Merkingin orðsins í þessum tilfellum vísar að líkindum til útlits enda getur orðið merkt ʻhús með keilulaga þakiʼ eða ʻuppmjó húfa, stromphúfaʼ. Á Bakkakoti í Meðallandi eru rústir eyðibýlis: „Sunnan [Bolabláa] var hús, sem hét Strympa, var í suð-vesturhorni landsins. Þar var húsmennskubýli, síðar kindakofi.“ (Bakkakot, Leiðvallahr., V-Skaft.) Sömu sögu er að segja um hverfið kringum Odda á Rangárvöllum: „Norðaustan við útsuðshorn [svo] kirkjugarðsins stóð bærinn Strympa.“ (Oddi, Rangárvallahr. Rang.) Vísa eru til um nöfn smábýlanna á þessum slóðum:
Öll eru kotin Odda hjá, Á Loftsstöðum í Gaulverjabæ var önnur Strympa: „Tvær hjáleigur frá Loftsstöðum voru þá, þar sem nú eru Loftsstaðabæir. Grilla þar sem nú eru Eystri-Loftsstaðir en Strympa skammt norðaustar en Vestri-Loftsstaðir eru nú. Þessar hjáleigur voru báðar í byggð fram yfir 1800.“ (Vestri- og Eystri-Loftsstaðir, Gaulverjabæjarhr. Árn.) Mörg örnefni þar í grennd eru kennd við Strympu: Strymputún, Strympuhóll, Strympuengjar og Strympuflóð. Á Eystri-Sólheimum er enn önnur Strympa. „Upp af bæ er Strympuhóll, kenndur við hlöðu, sem stóð efst á honum og hét Strympa. Hún var hlaðin í hring, upphaflega með strympulögun.“ (Eystri-Sólheimar, Dyrhólahr. V-Skaft.) Dæmin sem hafa verið nefnd um Strympur hér að framan eru öll um heiti á býlum. Nafnið getur líka verið haft um annað. „Fyrir utan gamla túngarðinn voru grýttir móar ... og yst þar sem skurður skilur er fötulaga blettur sem heitir Strympa.“ (Hallsstaðir, Nauteyrarhr. N-Ís.) „Upp úr [Nesi] gengur allbrött mýrardokk, heitir Strympa.“ (Rauðhólar, Vopnafjarðarhr. N-Múl.) Í fyrra dæminu er beinlínis sagt að Strympan sé ʻfötulagaʼ. Ein merking orðsins strympa er einmitt ʻniðurmjó fataʼ. Strympuskák í landi Drangshlíðar (A-Eyjafjallahr. Rang.) er af sama toga og e.t.v. Strympumelur á Hraunsholti (Garðahr. Gull.). Svipuð merking er á ferðinni þegar klettar eða hólar eru kallaðir Strympur. Þá vísar nafnið til lögunar. „Sunnan við Hestaklett stendur strýtumyndaður hóll sem heitir Strympa.“ (Marteinstunga, Holtahr. Rang.) „Ofanvert við Klettakotstún er há strýta, sem heitir Strympa.“ (Búðir, Staðarsveit, Snæf.) „Á dalnum ... utan við Miðá eru Fláar; út af þeim eru Strympur, þrjár vörður og klettar í röð.“ (Geitdalur, Skriðdalshr. S-Múl.) Strymp- eða Strympuhólar eru líka allalgengir. Þá má m.a. finna á Læk (Holtahr. Rang.), Álfatröðum (Hörðudalshr. Dal.), Hoftúni (Staðarsveit. Snæf.), Skarði (Gnúpvhr. Árn.). Á Gunnarsstöðum í Hörðudal dregur hóllinn „nafn af klapparstrýtu, sem stendur upp úr honum.“ Strympuklettur er í landi Bíldsfells í Grafningi (Árn.). Náskylt örnefnum með Strump- eða Strymp- eru Stromp-örnefni. Strompar heita á nokkrum stöðum hólar sem líklega eru strýtumyndaðir eða uppmjóir. „Nyrst í [Stekkjabala] er strýtumyndaður hóll, sem kallast Strompur.“ (Glæsistaðir, Vestur-Landeyjahr., Rang.) „Þar austur af í miðju landi er hóll, sem heitir Strompur eftir lögun sinni.“ (Dilksnes, Nesjahr. A-Skaft.) „Á [Gerpi] eru þessi örnefni á egginni: Maður, Slakki, Strompur og Gerpiskollur yzt.“ (Sandvík, Norðfjarðarhr. S-Múl.) Sama gildir um Strompkletta: „Við Fossá fremst undan Mjósundi er stakur klettur við ána. Kallast hann Strompklettur. Upp úr honum er drangur líkt og strompur tilsýndar.“ (Fossar, Bólsthlíðarhr. A-Hún.) „Í Háatúni er stór steinn sem Strompklettur heitir.“ (Bær, Bæjarhr. A-Skaft.) Franska heiti Strumpanna, Les Schtroumpfs, virðist vera skopleg útgáfa af þýska orðinu Strumpf sem merkir ʻsokkurʼ og er mörgum kunnugt í danska orðinu strømper. Upphaflega virðist orðið hafa merkt ʻeitthvað upphátt eða uppmjóttʼ og er þá ekki ýkja langt milli merkingar ʻsokkaʼ eða ʻstrompaʼ eða ʻupphárrar húfuʼ eða ʻniðurmjórrar fötuʼ. Ein merking enn er þó til í þessu orði sem virðist fjarlæg þeim sem áður eru nefndar. Það er að orðið Strympa er eitt heiti Grýlu og strympa merkir einnigʻskassʼ eða ʻgrófa konuʼ. Í tímaritinu Þjóðólfi 1903 (9.1.1903, bls. 7) er sagt frá Strympu gömlu. „Svo var hún venjulegast kölluð kerlingarræfillinn, sem mér er í barnsminni, er eg var að alast upp hjá foreldrum mínum. Eg veit ekki, hvað hún hét réttu nafni, hef aldrei grennslazt eptir því, en hún var ávallt kölluð „Strympa gamla“ eða „gamla Strympa“. Og eg man svo vel eptir, að hún var höfð fyrir grýlu á krakkana í sveitinni, enda var hún vel til þess fallin fyrir margra hluta sakir, bæði vegna útlits og lundemis, er hvorttveggja var í lakara lagi. Hún var svo orðvond og illmálg, einkum á bak, að enginn vildi hafa hana á heimili sínu og flæktist hún því venjulegast manna á milli og var öllum hvimleið. Varð hver þeirri stundu fegnastur, er hann gat losnað við hana. Bar hún róg og hviksögur út um helztu menn sveitarinnar, svo að allt komst í bál og brand.“ Mikil andstæða Strympu Strumpabókmenntanna er Strympan íslenska. Sú fyrri er ástarhnoss allra Strumpa, hin barnafæla og allra ami.
Hallgrímur J. Ámundason
|
Torfhvalastaðir |
Torfhvalastaðir. Ljósm. Pálmi Bjarnason |
Torfhvalastaðir er örnefni í Langavatnsdal í Mýrasýslu, en óvíst er um staðsetningu þess. Þeir eru aðeins nefndir í Hauksbók Landnámu sem samin var skömmu eftir 1300 og talin viðbót Hauks Erlendssonar. Í ungum munnmælum eru Torfastaðir nefndir meðal eyðijarða í Langavatnsdal og er væntanlega sami bær og Torfhvalastaðir (Landnámabók, Íslenzk fornrit I:89; Árbók Fornleifafélagsins 1896:14–16). Í Árbók Ferðafélagsins 1997 bendir Guðrún Ása Grímsdóttir á að það sé merkilegt að Þórður í Hítardal skuli ekki geta um bæinn í Landnámugerð sinni og hefði honum þó átt að vera kunnugt um hann þar sem norðurhluti Langavatnsdals var lengstum afréttarland Hítardals (61–62). Halldóra Guðmundsdóttir (1766–1843) sem kunnug var í dalnum taldi að Torfhvalastaðir væru sami bær og Borg, sem verið hefði mestur bær í dalnum (Árbók 1997, bls. 64–66). Í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1709 er Borgar getið en ekki Torfhvalastaða (IV:379. Kaupmannahöfn 1927). Bæjarnafnið er ekki annars staðar til og orðið torfhvalur aðeins í Kristnihaldi undir Jökli eftir Halldór Laxness. Halldór lætur eina af sögupersónum sínum, Helga oddvita, eiga heima á Torfhvalastöðum, og nefnir hann Langvetning. Umbi ávarpar hann með þessum orðum: „Kæri háttvirti fógeti skólameistari óðalsbóndi og torfhvalur þar í Lángavatnsdal! … af hverju kæsið þér ekki yðar hval sjálfur í torfinu á Torfhvalastöðum og látið hann rísa upp þar?“ (Kristnihald undir Jökli. Skáldsaga. Reykjavík 1968:77–78, 158). Ekki er líklegt að forliður örnefnisins merki ‘hvalur, kæstur í torfi’ enda ekki beinlínis vitað um slíkar aðferðir við hvalverkun. Hvalur var að vísu stundum grafinn í jörð eða kæstur í gröfum, sbr. bæjarnafnið Hvalgrafir á Skarðsströnd (Lúðvík Kristjánsson, Íslenzkir sjávarhættir V:71. Reykjavík 1986). Líklegra er að nafnið sé afbakað úr *Torfvallarstaðir eða *Torfvala(r)staðir. Orðið torfvöllur merkti ‘staður til að þurrka mó á’ eða ‘staður þar sem torf var skorið’ en torfvölur var í fornu máli ‘stokkur með neðri brún þaks til þess að halda torfi á sínum stað’ (Norrøn ordbok, 3. utg. Oslo 1975:440; sbr. Johan Fritzner, Ordbog over Det gamle norske sprog. III. Bind. 4. utg. Oslo 1973:713). Svavar Sigmundsson
|
Hjaltagat |
Örnefni eru oftast nær af jarðneskum toga enda varla hægt að ímynda sér margt sem rótbindur manninn fastar við landið sitt en nöfnin í umhverfinu. Eitt er þó það örnefni á Íslandi sem er himneskt og enginn hefur nokkru sinni fest hönd á. Það er Hjaltagat í Köldukinn. Þessu örnefni er svo lýst í örnefnaskrá Gvendarstaða eftir Alfreð Ásmundsson en Helgi Jónsson var heimildarmaður hans: "Þá eru talin þau örnefni á Gvendarstöðum sem þekkt eru á jörðu niðri. En á himni uppi, séð frá Gvendarstöðum og fleiri bæjum, er eitt örnefni, Hjaltagat, kennt við mann, er Hjalti hét og fyrstur veitti því athygli. Í þrálátri norðaustanátt og óþurrkatíð, þegar himinninn hefir lengi verið þoku kafinn, svo að hvergi hefir séð til lofts, bregður stundum fyrir, einkum seinni part dags, eða að kvöldi, heiðríkjurönd yfir Hrafnsstaðaöxl. Oftast er þessi rönd bogamynduð. Þetta er Hjaltagat og boðar þurrk að morgni, sem stendur í þrjá daga. Þess þarf vel að gæta að hvorki á undan eða jafnhliða Hjaltagati sjáist nokkurs staðar í heiðan himin. Komi það fyrir er veðurspáin marklaus." Ekki er til mynd af Hjaltagati svo vitað sé. Hallgrímur J. Ámundason
|
Brauðholur og Þvottalaugar |
Þvottalaugarnar í Reykjavík. Ljósmyndasafn Reykjavíkur.
|
Íslendingar hafa snemma lært að færa sér jarðhitann í nyt á ýmsa lund, til þrifnaðar og matseldar. Af því hafa sprottið örnefni eins og mörgum öðrum athöfnum mannsins í umhverfi sínu. Á hverasvæðinu í Laugarási í Biskupstungum eru nokkrir hverir nafngreindir og ganga sumir undir fleiri en einu nafni. Einn þeirra hefur verið nefndur bæði Matarhver og Þvottahver og bendir til þess að bæði hafi verið eldað og þvegið í honum. Sá hver var eingöngu notaður af heimafólki í Laugarási en í öðrum Þvottahver þvoði fólk af nágrannabæjum þvott sinn. Þar var þvegið langt fram á fimmta tug síðustu aldar.
Margir hverir eru á Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu og hafa borið ýmis nöfn sem sum eru nú fallin úr minni manna. Í örnefnaskrá eftir Samúel Eggertsson, sem að nokkru styðst við Ferðabók Þorvaldar Thoroddsen (2. b., bls. 40–41), eru nöfnin Þvottahver, Þvottahola og Þvottalaug, en heimildarmaður sem skráð er eftir 1977 þekkir ekki tvö síðari nöfnin. Í Barðstrendingabók skrifar Pétur Jónsson frá Stökkum um Reykhóla og nafngreinir fáeina hveri. Þeirra á meðal er lítill hver í sléttri klöpp, 30–40 cm breiður og bullar og sýður í honum sí og æ. Þessi hver kallast Fríður og segir að í honum hafi börn og unglingar oft soðið egg, er þau fundu í smalaferðum á vorin, og fullorðnir hafi einnig oft átt þangað erindi með egg fyrr á árum (bls. 28). Í fyrrnefndri örnefnaskrá og athugasemdum er nefndur Eggjahver sem kann að vera þessi sami hver.
Á hverasvæðinu við Geysi í Haukadal eru tvennar Brauðholur, þar sem bakað var brauð frá bæjunum í kring. Það var gert í tíð Sigurðar Greipssonar (1897–1985). Brauðholurnar eru ekki eiginlegir hverir, aðeins sandur sem brauðið var grafið niður í. Í túni Haukadals eru heitar laugar, þeirra á meðal Matarlaug sem er heitust þeirra (70°). Þar er líka Sokkalaug (um 25°) þar sem voru þvegnir sokkar.
Heimildarmaður um örnefni á Nesjavöllum í Grafningi kann að segja frá því að þar voru bökuð brauð við jarðhita, spöl frá borholum Hitaveitu Reykjavíkur og minnir hann að þarna hafi verið kallaður Brauðhver eða Brauðhola. Þetta var ekki vatnshver heldur brennisteinn, kísill og hveraleir. Hann nefnir þarna einnig Eldhver, sem hann giskar á að hafi dregið nafn af því að þar hafi matur verið eldaður, t.d. kartöflur og slátur. Sami heimildarmaður, sem ólst upp í Hagavík í Grafningi, segir frá því að í svonefndum Hagavíkurlaugum, undir Hengilsyllum, var oft verið við heyskap. Í kvos í laugunum var víða sjóðandi heitur sandur, blandaður hveraleir og brennisteini. Matur var eldaður og bökuð brauð í sandinum meðan legið var við, en engin nöfn nefnir hann þó af þessu dregin.
Í Hverahólma á Högnastöðum í Hrunamannahreppi eru ýmsir hverir og þar er stærstur Vaðmálahver, mikill og djúpur hver þar sem voðir voru þvegnar áður fyrr. Aðrir hverir hafa ekki fengið nöfn af nýtingu, en þess er getið að brauð voru bökuð í Hverahólma, nærri því hvar sem var. Fata var sett í holu og brauðið þar í og haft í sólarhring. Holan var þurr en hitinn samt nægur.
Í landi Reykja í Reykjahverfi í Suður-Þingeyjarsýslu og Hveravalla, sem eru nýbýli úr Reykjum, er mikið hverasvæði og ýmsir hverir nafngreindir, þar á meðal Þvottahver og Kaffihver. Um hinn síðarnefnda segir að hann hafi verið mikið notaður til brauðbaksturs og oft hitað þar kaffi, enda sísjóðandi.
Um Deildartunguhver í Reykholtsdal segir að í honum séu Bolagjá, hverasuða hæst í hólnum, og Sláturpollur, suðaustan undir hverahólnum. Líklegt er að hann dragi nafn af slátursuðu þó þess sé ekki getið.
Að lokum má nefna laugar þær í landi Laugarness í Reykjavík sem Sveinn Pálsson lýsir í Ferðabók sinni. Fyrir sunnan bæinn var allstór mýri og í henni bæði köld uppspretta og heit. Þarna verður til „dálítil tjörn, sem notuð er til að þvo í af almenningi ... því að hægt er að tjalda þar rétt hjá á grasi grónum hól, sem Laugarhóll heitir, ef menn þurfa að gista við laugina“ (bls. 68–69). Þessar heitu laugar eru það sem Reykvíkingar og margir fleiri þekkja sem Þvottalaugarnar í Reykjavík og notaðar voru til þvotta fram eftir 20. öld.
Heimildir:
Barðstrendingabók. Kristján Jónsson frá Garðsstöðum bjó undir prentun. Reykjavík 1942.
Sveinn Pálsson: Ferðabók. Dagbækur og ritgerðir. Reykjavík 1945.
Þorvaldur Thoroddsen: Ferðabók. 2. bindi. Kaupmannahöfn 1914.
Örnefnaskrár í örnefnasafni Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
Jónína Hafsteinsdóttir
|
Desember 2010 |
Prjónastrákur |
Eins og flestir Íslendingar hafa orðið varir hefur útbreiðsla og vinsældir prjónaskapar náð nýjum hæðum nokkur undanfarin misseri. Þar sem örnefnasmiðir hafa látið sér fátt óviðkomandi er ekki úr vegi að líta á örfá örnefni sem eiga uppruna sinn að rekja til þeirrar iðju.
Jónína Hafsteinsdóttir
|
Nóvember 2010 |
Mellifolíuhóll |
Mellifolía eða vallhumall (Achillea millefolium) |
Mellifolíuhóll er sjaldgæft og sérkennilegt örnefni. Það finnst þó á að minnsta kosti tveimur stöðum á landinu, á Skarði í Haukadal í Dalasýslu og í Brekkubæ í Nesjum í A-Skaft. Í örnefnaskrá Skarðs segir: „Beint fram undan bænum fyrir ofan götuna er Mellifolíuhóll, og þar óx vallhumall eða mellifolía.“ Á Hróðnýjarstöðum í Laxárdalshreppi í Dal. er svo örnefnið Mellifolíugarðlag. Fleiri dæmi hafa ekki fundist af þessu tagi. Ekki er getið um framburð í örnefnaskrám en aðrar heimildir benda til þess að almennt hafi mellifolía verið borin fram með -ddl-, semsagt „meddlifolía“ eða [mɛtlɪfɔlia].
Viðbót: Í landi Hóls í Hvammshreppi í Dalasýslu eru til örnefnin Melluhús og Melluhúsahóll. "Þar stóðu áður ærhús tvö, samnefnd, Melluhús. Fyrr var þýfi mikið austan hólsins, en ein þúfan bar þó af hinum. Óx á henni mellifolía, Mellifolíuþúfa. Hana má ekki slá, því þá er vís dauði einhverjum stórgrip á heimilinu. Nú er þýfið horfið og aðeins þessi þúfa ein eftir."
Eins og kemur fram í örnefnaskrá Skarðs er mellifolía annað nafn á vallhumli. Hvorugt þessara nafna kemur fyrir í fornu máli, elstu skráðu dæmi um vallhumal eru frá 17. og 18. öld (m.a. í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar og í Búnaðarbálki Eggerts) en orðið er að líkindum gamalt í málinu þó það hafi ekki ratað fyrr á bók. Sambærileg nöfn virðast ekki vera til í nágrannamálum. Mellifolía er hins vegar tökuorð sem kemur fyrst fyrir í íslensku á 19. öld. Athyglisvert er að orð sem kemur svo seint inn í málið skuli hafa afrekað að komast inn í íslensk örnefni. Það bendir til þess að mellifolía hafi haft allnokkra útbreiðslu í málinu. Í orðabókum er þess getið að orðið sé staðbundið en það hefur samt skilað sér í örnefni bæði á Vesturlandi og Austurlandi. Afbrigðið mellihvolía hefur verið til staðbundið í íslensku.
Jurtin mellifolía eða vallhumall heitir Achillea Millefolium á latínu. Hún heitir Röllike á dönsku (Ryllik á norsku) og Yarrow á ensku. Fyrri hluti latneska heitisins er kenndur við Akkílles sem notaði jurtina til að græða sár hermanna sinna við Tróju. Í sumum málum er jurtin kölluð hermannajurt af þessum sökum. Síðari hluti latneska nafnsins merkir 'þúsund blöð' og vísar til mikils fjölda laufa á plöntunni.
Um vallhumal segir í Flóru Íslands (3. útg. 1948 eftir Stefán Stefánsson) að hann vaxi í þurru valllendi og stundum í sandi. Algengur um allt land nema á Norðvesturlandi. „Í sumum héruðum vex svo mikið af honum á harðlendum hólatúnum, að mikill hluti töðunnar er vallhumall. Vallhumalstaða er talin gott kúafóður (bls. 325).“ Um vallhumal, ýmis nöfn hans og eiginleika má fræðast nánar í grein á Vísindavefnum sem Sigmundur Guðbjarnason hefur skrifað.
Vallhumall kemur stöku sinnum fyrir í íslenskum örnefnum en tiltækar heimildir benda ekki til þess að hann sé neitt algengari en örnefni kennd við mellifolíu. Vallhumalsgil er til í Seldal í Norðfirði í S-Múl. Í örnefnaskrá Engidals í Siglufirði er þúfa kennd við vallhumal: „Vestan í Hjallanesi er laut ein er bannblettur hefir talist og annar ofarlega í Starlág, er hann umhverfis þúfu eina með vallhumalsgróðri miklum er nefnist Vallhumalsþúfa.“ Fleiri dæmi eru í örnefnaskrám um að vallhumall sé tengdur álagablettum. Í örnefnaskrá Litla-Botns í Hvalfirði segir: „Milli Bæjarhóls og Smiðjuhóls kemur upp vatnslind. Efst við hana er allstór grasþúfa, vaxin vallhumli og fleiri grösum. Gömlu konurnar tíndu grösin og bjuggu til úr þeim smyrsl og meðul. Þessa þúfu mátti ekki slá, og var það aldrei gert.“ Önnur slík þúfa er á Malarrifi á Snæfellsnesi en hún ber ekkert sérstakt heiti. Í Herðubreiðarlindum er örnefnið Vallhumalslág að finna.
Páll Melsteð sagnfræðingur minnist á stuttlega á plöntuna í æviminningum sínum:
Af því sem eg heyrði stundum Dr. Schevíng segja, vaknaði hjá mér umhugsun um móðurmál mitt og löngun til að vanda orðavalið. Mér er það alltaf í minni, að sumarið 1829, þegar eg var á Bessastöðum og til húsa hjá Þorgrími Thomsen, var það einn dag, að kona hans Ingibjörg, systir Gríms amtmanns Jónssonar, hafði tannverk. Hún bað mig fara ofan á Sjóbúðarflöt og tína sér dáltið af „mellifoliu“, sem átti að lina tannverkinn. Eg gerði þetta, en á leiðinni heim mæti eg Dr. Scheving. „Hvað ertu þarna með?““ segir hann. „Það er mellifolia“, segi eg. „Já, veitstu nú ekki annað nafn á þessu?“ „Jú“, segi eg, „það er kallað „vallhumall“ í Múlasýslu. „Já, eg held það sé nú ólíkt réttara“, segir Dr. Schevíng. Með það skildum við. En eg fyrirvarð mig, að hafa brúkað orðið: mellifolia. En jurtin var almennt kölluð svo hér syðra, og er svo líklega enn í dag. Þetta og annað þessu líkt varð mér til viðvörunar, og eg fór að vanda betur hugsanir mínar og orð. (Endurminningar 1912, bls. 29.)
Hallgrímur J. Ámundason
|
Október 2010 |
Matarhola |
Búrfell upp af Reykjarfirði á Ströndum heitir Matarfell á sjó. Ljósm. Björn Rúriksson. |
Stundum er tekið svo til orða að mörg sé matarholan. Samkvæmt Íslenskri orðabók er matarhola ‘hola (t.d. í kjötbita) sem matur er í; staður þar sem hægt er að afla matar’. Matarholur finnast í íslenskum örnefnaforða í tvennum skilningi: þar er víða gott til fanga til skoðunar og rannsókna og örnefnið Matarhola kemur fyrir á nokkrum stöðum. Í ánni Flóku (Flókadalsá) í Borgarfirði er hylur nefndur Matarhola og segir í örnefnaskrá Bæjar í Andakíl að þar hafi verið mjög góð veiði. Önnur Matarhola er í Soginu, „mjög fengsæll veiðistaður áður en vatni frá Þingvallavatni var veitt úr farvegi Sogs til Steingrímsstöðvar“ (örnefnaskrá Kaldárhöfða í Grímsnesi). Í sameiginlegri örnefnaskrá Klukkulands og Hólakots í Dýrafirði er lýst svonefndum Dýjaparti. Prestslækur rennur í kringlótta holu í honum sem heitir Matarhola, en hún hefur nafn sitt af því að þangað eru undirgöng úr Núpsá og þar veiðist stundum silungur.
Meðal veiðifljóta í ánni Fáskrúð í Dölum er Matarpollur og er í hópi nýrra örnefna að sögn Hallgríms Jónssonar frá Ljárskógum sem ritar örnefnaskrá. Annar Matarpollur er í Haukadalsá, fyrir löndum Smyrlhóls og Mjóabóls, og var þar oft mikil veiði, lax og silungur (örnefnaskrá Mjóabóls). Matarpollur – veiðifljót – er líka í Laxá í Dölum, fyrir landi Sámsstaða. Neðar í sömu á, fyrir löndum Fjósa og Saura, er enn Matarpollur og segir svo í örnefnaskrá Fjósa eftir Jóhann Bjarnason: „Er munnmælasögn um, að á hörðu vori er bjargarlaust var svo við mannfelli lá, hafi byggðarmenn gert sameiginlegt áheit á Vora frú Maríu um að hún sendi lýðnum nokkra lífsnæringu í neyð þessari, en ekki minnist ég að hafa heyrt hverju heitið var. En morguninn eftir var á Laxá, sem lá undir gaddís, komin auð vök á þessum stað og í pollinum gnægð af laxi. Var þar nógur matur til þess að Laxdælir björguðust lífs af í það sinn, enda heitir fljótið síðan Matarpollur.“
Í Laxá í Reykhólasveit „eru Matkistur, smáfoss með miklum hyl og stórgrýtt undir, valið legupláss fyrir stórsilung (lax); af því nafnið“ (örnefnaskrá Klukkufells). Örnefni kennd við mat vísa víðar til matgæða eða matfanga með einhverjum hætti. Í landi Skálar á Síðu er Matartorfa þar sem er gnægð fjallagrasa (örnefnaskrá Guðrúnar Jónsdóttur). Matseld er hár ás í landi Hrepphóla í Hrunamannahreppi og er þess getið til í örnefnaskrá sem skráð er eftir Jóni Sigurðssyni bónda þar, að nafnið sé til orðið vegna gróðurfars („matsæld“), enda grösugar brekkur austan í ásnum. Matseldarklauf skilur ásinn frá öðrum og þangað voru kýr oft sóttar. Nafnið Matsæld kemur raunar fyrir á öðrum stað í sama hreppi, í landi Reykjadalskots (sem nú heitir Túnsberg) og er talið þar meðal nafna í engjum og högum án frekari upplýsinga í örnefnaskrá 1912.
Í túni Ljárskóga í Dölum var lítið þúfnastykki, Matvinnungsslægjan. „Taldist sá matvinnungur sem sló það á dag, sennilega nær tveggja tíma vinna“ (örnefnaskrá HJ). Svipaða nafngift er að finna í túni Otradals í Arnarfirði. Þar var afgirt svæði nefnt Matvinnungur, og „mun hafa verið talið að sá er slægi þennan blett ynni fyrir mat sínum en ekki umfram það og skyldi það gert á einum venjulegum vinnudegi“ (örnefnaskrá Otradals ás. viðbótum Sigurðar Guðmundssonar). Ekki er stærð þessara bletta tíunduð í örnefnaskránum, en fróðlegt væri að vita hvort bændur í Dölum og Arnarfirði vestur hafa gert sambærilegar kröfur um afköst hjúa sinna við heyskapinn.
Víða í engjum eru nöfn sem dregin eru af því að þar settist heyskaparfólk niður og borðaði mat sinn, sem það annaðhvort hefur haft með sér að heiman eða hann verið færður á engjarnar. Var þá gjarnan valinn staður þar sem var skjól eða þurr blettur í votlendi. Slíkra staða er víða getið í örnefnaskrám og fjarri því að allir verði hér taldir, aðeins tekin fáein dæmi. Matarklauf í Syðra-Garðshorni í Svarfaðardal var svo nefnd af því að þar hafði verið leitað skjóls til að matast úti þegar verið var við heyskap, og í engjum Laxárness í Kjós er hvammurinn Matarbolli sem oft var matast í á engjum (örnefnaskrár). Mathóll í landi Neðra-Ness á Skaga „mun draga nafn af því, að þar er gamalt smalabyrgi. Líklegt þykir, að þar hafi engjafólk leitað skjóls, er það mataðist. Þangað mun vegalengd vera um 3 km frá bænum“ (viðbætur Lárusar Björnssonar við örnefnaskrá). Í Svartagilshlíð í landi Ásunnarstaða í Breiðdal er gonta, kölluð Matargonta. „Etið var í gontunni, þegar heyjað var á fjallinu“ (örnefnaskrá Hannesar Þórðarsonar). Einstök stórþúfa í svonefndum Flötumóum á Hlöðum – sem voru engir móar heldur mýri, allblaut – heitir Matarþúfa. „Þar var stundum matast því að þurrt var umhverfis hana“, segir Steindór Steindórsson í bók sinni, Hlaðir í Hörgárdal (1980, bls. 19). Innan við votlendið Heilögubletti í Berufirði, S-Múl., er Matarholt og neðan við það Matarhola. „Eflaust eru þessi ... nöfn dregin af því hvar engjafólkið borðaði og það hefur farið eftir veðri hvort valin var holan eða holtið“ (örnefnaskrá Nönnu Guðmundsdóttur). Þessi Matarhola er því annarrar merkingar en þær sem fyrr voru nefndar.
En það var ekki heyskaparfólk einvörðungu sem átti sér svo fastan stað til að neyta matar síns og hvíla lúin bein að varð uppspretta örnefnis. Á Hafursstaðaeyrum á austurafrétti Bárðdæla er Mathvammur, áningarstaður gangnamanna (örnefnaskrá). Um það bil í miðjum Miðteygingum á Teygingalæk, V-Skaft., er stakur klettur, nefndur Matarklettur. Þar munu smalar hafa geymt mat sinn er þeir sátu kvíaærnar (örnefnaskrá). Austarlega í Víkurhömrum, austan Víkur í Mýrdal, heitir Matarnef. Þar borðuðu fýlaveiðimenn (örnefnaskrá). Á Borg á Mýrum í Austur-Skaftafellssýslu heitir Matartorfa og „dró nafnið af því, að þegar dregið var fyrir lúru, átu menn í torfunni“ (örnefnaskrá). Um lúruveiðar í Hornafirði má fræðast af grein Stefáns Guðnasonar, „Um veiðiskap og aflabrögð í Hornafirði“ (Skírnir 137 (1963), bls. 106–120). Þar segir að lúra sé eða hafi verið langalgengasta heiti á öllum tegundum kola í Hornafirði og vafalaust ævafornt í málinu á þeim slóðum. Lúruveiðar og hagnýting fisksins til manneldis voru með afar sérstökum hætti þar um slóðir og skal ekki fjölyrt um það hér en bent á grein Stefáns ef menn vilja kynna sér þau fræði nánar.
Í Bjarnarey í Vestmannaeyjum er Matarkrókur sem liggur að Hvannhillu, og er „matur dreginn þar upp af fuglamönnum þegar ekki verður lagt að Steðja“, segir Gísli Lárusson í örnefnaskrá.
Í túni Núpa í Ölfusi var Matarskák, blettur neðan kálgarðs austurbæjar, en vesturbær átti. Gömul sögn hermir að austurbæjarbóndi hafi selt skákina fyrir mat í hallæri (örnefnaskrá Þórðar Ögm. Jóhannssonar).
Alkunna er að ekki mátti nefna „búr“ á sjó og þá ekki fjallsheitið Búrfell, þá voru menn að egna á sig búrhvelið. Því var Búrfell stundum nefnt Matarfell á sjó, t.d. Búrfell niður af Snæfellsjökli að vestanverðu og Búrfell fyrir botni Reykjarfjarðar á Ströndum (Lúðvík Kristjánsson: Íslenzkir sjávarhættir III, bls. 182).
Jónína Hafsteinsdóttir
|
September 2010 |
Yxn- og Öxn- í örnefnum |
Nautið Guttormur (1992-2005) |
Allnokkur örnefni á Íslandi eru kennd við nautgripi, t.d. Bolalækur, Nauteyri, Tarfshóll, Tuddagjá, Uxahryggir, Yxnatunga, Þjórsá, Öxney. Deildar meiningar eru að vísu um hvort fyrri liðurinn í Þjórsá vísi til nautgripa eða sé annarrar merkingar. Örnefni með Yxn- og Öxn- hafa nokkra sérstöðu í þessum hópi. Þau eru af einni rót, þeirri sömu og er í nöfnum með Uxa-, og þau eru bæði safnheiti, vísa til margra eintaka af sömu tegund.
Í fornu máli voru bæði til orðmyndirnar oxi og uxi, sú síðarnefnda að líkindum heldur eldri. Fleirtölumyndin af uxi var yxn og af oxi var leidd fleirtalan öxn (forníslenska øxn). Í nútímamáli er fleirtalan af uxi alltaf uxar en gamla fleirtalan sést ekki nema í nokkrum örnefnum, sbr. hér á eftir. Orðið oxi er sömuleiðis horfið úr venjulegu máli en er þó varðveitt á einum stað á landinu í örnefnum. Fjallið Oxi stendur við suðurenda Svartárdals í A-Hún. og þar í grennd eru fleiri örnefni af sama toga, t.d. Oxakúla, Oxaflatir og Oxavörður (Örnefnaskrá Hóls frá 1930 eftir Torfa Sveinsson). Örnefnið Oxi er ágætis dæmi um það að örnefni geta stundum geymt fornlegar myndir orða.
Þórhallur Vilmundarson hefur sett fram þá kenningu að nafnið Öxará (sem kemur fyrir a.m.k. þrisvar á Íslandi) hafi upphaflega verið *Oxaá og dregið nafn af nautpeningi en ekki af verkfærinu og vopninu öxi (Grímnir 3, bls. 139–140).
Örnefni með Öxn- eru að því er virðist algengari en örnefni með Yxn- og nokkur dæmi eru um að örnefni með Yxn- breytist í Öxn- en hitt virðist ekki koma fyrir, að Öxn- verði Yxn-. Má af því marka að Öxn- er hlutlausari og eðlilegri mynd í nútímamáli. Bærinn Öxnatunga í Þorkelshólshreppi í V-Hún. er dæmi um þetta en hann hét áður Yxnatunga. Nokkur önnur örnefni í landi jarðarinnar hafa hinsvegar enn Yxn-, t.d. Yxnaá og Yxnatungusel.
Það sama gildir um örnefni með Yxn- og Öxn- að þau draga nafn af því að þar hefur nautpeningur hafst við. Örnefnin sem hafa fyrri lið með eintölumerkingu, eins og Bolafjall eða Tarfshóll, geta á hinn bóginn líka vísað til stakra gripa eða verið líkinganöfn. Sennilega dregur fjallsheitið Oxi nafn sitt af því að líkjast uxa á einhvern hátt rétt eins og fjöll sem heita Hestur eða Göltur líkjast að einhverju leyti viðkomandi dýri.
Örnefni með Yxn- eru m.a. þessi: Yxnagilsá er í Skriðdal eystra, Yxná í landi Maríubakka á Síðu, Yxnavöllur í landi Hvamms í Dýrafirði, Yxnagróf kemur fyrir í Laxdælu en er nú týnt, Yxnahjalli er í landi Bustarfells í Vopnafirði. Í örnefnaskrá Bustarfells eftir Methúsalem Methúsalemsson segir: „Fyrir ofan Sniðbalann er Yxnahjallinn. Það er talið að til forna hafi nautgripir frá Bustarfelli týnzt í skóginum, en fundizt seinna á þessum hjalla.“ Önnur örnefni með Yxn- eru t.d. Yxnadalur, Yxnhamar, Yxnishólar, Yxnakelda. Samsetningin Yxnishólar er sérkennileg og í Yxnhamar hefur líklega orðið stytting úr *Yxnahamar. Sama hefur átt sér stað í örnefninu Öxney sem heitir í elstu heimildum Öxnaey.
Örnefni með Öxn- eru m.a. þessi: Öxnalækur heitir jörð í Ölfusi („kallast af sumum Uxalækur“ segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, II, bls. 415), Öxnafell er bær í Eyjafirði; um hann segir í örnefnaskrá: „Öxnafellsfjall er fjallið nefnt upp af bænum; það er allhátt og mikið um sig og hefur sennilega fengið í fyrstu nafnið Öxnafell, en breytzt, eftir að bærinn byggðist.“ „Ofarlega í fjallinu, suður og upp af Öxnafelli, eru Öxnafellsklettar, allháir. Sú var trú manna að þar byggi huldufólk ...“. Í örnefnaskrá Möðruvalla er sagt frá Guðmundi ríka Eyjólfssyni sem þar bjó á 11. öld: „Talið er, að Guðmundur ríki hafi haft yxni sín, þar sem Öxnafell stendur, kálfa, þar sem nú er bærinn Kálfagerði, fjós, þar sem Fjósakot er, og stekk þar sem nú eru Stekkjarflatir.“; Öxnadalur gengur vestur úr Eyjafirði og Öxnadalsheiði er upp af honum, vafalaust þekktustu Öxna-örnefnin.
Öxney heitir eyja í Skógarstrandarhreppi gamla við mynni Hvammsfjarðar. Þar bjó Eiríkur rauði um hríð eftir að hann var gerður útlægur úr Dölum og þaðan bjó hann skip sitt áður en hann sigldi vestur um haf og fann Grænland. Í orðabók er samnafnið öxneyingur talið samheiti við orð eins og bakkabræður eða hornfirðingur og merkir þá 'afglapi' eða 'flón'. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar (V, bls. 388–340) er þessi saga af Öxneyingum:
Öxneyingar komu eitt sinn í kaupstað og hittu þar danskan kaupmann. Þegar þeir sjá hann ræða þeir um að þeir skuli heilsa honum; þeir gjöra það. Hann tekur kveðju þeirra og segir: „Tak.“ „Hann segir tak,“ mæltu þeir; „hver skrattinn er það? Við skulum heilsa honum aftur og vita hvað hann segir þá.“ Þeir gjöra það, en hann segir sem fyrr: „Tak.“ „Takk segir hann enn,“ mæltu þeir, „heilsum honum oftar.“ Heilsa þeir honum svo lengi að honum tók að leiðast það og blótar þeim fyrir gikksháttinn. Að sönnu skildu þeir eigi hvað hann mælti, en vænt þótti þeim um það og sögðu hvor við annan: „Á svei, þar gátum við komið honum af takkinu.“
Hallgrímur J. Ámundason
|
Ágúst 2010 |
Læknisstaðir |
Læknisstaðir á Langanesi. Ljósm.: Óskar Sigvaldason. (Í: Friðrik Olgeirsson, Langnesingasaga I (1998), bls. 205.) |
Utarlega á norðanverðu Langanesi er bærinn Læknisstaðir, sem nú er löngu fallinn úr byggð eins og flestir bæir þar um slóðir. Sumir nefna hann Læknesstaði sem að líkindum er aðeins viðleitni manna til að tengja bæjarnafnið staðháttum fremur en að kenna við lækni sem engum sögum fer af. Því er rétt að skoða þær heimildir sem til eru um nafnið.
Skrá um kúgildi með jörðum Hólastaðar í Hjaltadal og um eldi á jörðum staðarins frá 1449 geymir fjölda bæjanafna, og samkvæmt þeirri skrá skal gjalda „af legnesstadom x aura“ (DI V, 39). Útgefendur fornbréfasafns skýra þetta nafn í registri sem „Leiknisstaðir, nú Læknisstaðir“ (DI V, 981). Í Sigurðarregistri, þar sem skráðar eru eignir Hólastóls árið 1525, eru meðal jarða „læknisstader á langanesi“ (DI IX, 302). Árið 1554 gerðu Ólafur biskup Hjaltason á Hólum og Þórður bóndi Pétursson með sér kaup þar sem þeir skiptu á Leifsstöðum í Öxarfirði og Læknisstöðum á Langanesi. Í kaupbréfinu eru Læknisstaðir nefndir nokkrum sinnum en skrifarinn ekki alveg sjálfum sér samkvæmur í meðferð nafnsins. Bréfið hefst svo: „Kaup fyrer Leiffstodum j Axarfirde fyrer Læknesstade a Langanese 1554 ...“ og sama mynd bæjarnafnsins kemur aftur fyrir síðar í bréfinu. Þessi ritháttur segir þó næsta lítið um hina raunverulegu mynd nafnsins á þessum tíma því að eins og sést er tilhneiging til að skrifa „e“ í stað „i“ í áherslulitlum stöðum. Svo er eins og ritarinn taki sig á í síðari hluta kaupbréfsins því að þar skrifar hann „Læk[n]isstader“ og „ad Lækniss stödum“ (DI XII, 781). Til er afrit þessa bréfs og þar hefur myndin „Læknisstadir“ vinninginn, er á þremur stöðum af fjórum (DI XIII, 225–226). Í inngangi að bréfinu í Íslensku fornbréfasafni kemur fram að í afriti hafi Læknisstaðir verið nefndir „Lækningstadir“ og þá mynd notar Árni Magnússon í Jarðabók sinni athugasemdalaust (XI, 380).
Á Alþingi 1723 var sem oftar vogrekum lýst í lögréttu. Þar á meðal var þetta úr Norðursýslu: „Á Lækningsstaða reka í vetur uppborin stöng, vel 2 al. á lengd, með litlum járn-hólk neðan og 4 þuml. löngum járn-krók fram úr“ (Alþ.bækur Íslands XI, 157). Sýslumaðurinn Jón Benediktsson nefnir Lækningsstaði í sýslulýsingu 1747. Kann að vera að í þessum tveimur heimildum gæti áhrifa frá Árna Magnússyni, en réttast að fullyrða þó ekkert um það. Í lýsingu Sauðanessóknar 1840 er nafnið hins vegar Læknisstaðir, og tvær jarðabækur frá 19. öld, Jarðatal Johnsens (1847) og Ný jarðabók (1861) nefna bæinn Lækni(s)staði. Þorvaldur Thoroddsen nefnir Læknisstaði í Ferðabók (III, 335).
Finnur Jónsson segir í ritgerð sinni, Bæjanöfn á Íslandi, að Læknis- sé „líklega rjett (sbr. Legnes- DI V)“ (s. 443). Finnur ræðir nafnið ekki frekar.
Þegar flett er heimildum verður ekki séð að margt frásagnarvert hafi við borið á Læknisstöðum og þess hvergi getið að þar hafi læknir búið eða starfað. Þjóðsagnasafn Sigfúsar Sigfússonar hefur að vísu að geyma sögn, skráða 1897, af viðureign Jóns á Læknisstöðum við vætti nokkra sem reyndist vera hafmaður og vildi reka Jón í sjóinn. Jón hafði þó betur enda gildur tveggja manna maki að karlmennsku, en svo nærri honum gengu átökin að hann varð aldrei jafngóður (IV, 44–45).
Læknisstaði má sjá á Íslandskortum a.m.k. frá árinu 1732. Það ár hefur danski kortagerðarmaðurinn Th.H.H. Knoff teiknað kort af Þingeyjar- og Eyjafjarðarsýslum og þar er á norðanverðu Langanesi nafnið „Læknast[aðir]“ (eða „Lakna“-) að því er best verður lesið á kortinu eins og það birtist í Kortasögu Íslands (myndblað 20). Til hliðar við sjálft kortið er listi yfir nöfnin og þar virðist standa „Lakonastað:“. Um 1800 hófust strandmælingar við Íslandsstrendur og kortagerð í framhaldi af þeim. Árið 1821 var gefið út kort af norðurströnd landsins allt frá Skagafirði til Héraðsflóa og á því er nafnið „Læknirstadr“ (Kortasaga, myndblað 34). Á uppdrætti Íslands frá 1844 eftir Björn Gunnlaugsson stendur „Læknistaðir“ (Kortasaga, myndblað 41).
Þegar kemur fram á tuttugustu öld fer nafnmyndinni Læknesstaðir að bregða fyrir, en ekki er ljóst hvert upphaf þeirrar breytingar er. Á herforingjaráðskorti (Geodætisk Institut, bl. 101) sem mælt er 1933 og gefið út 1945 heitir bærinn Læknisstaðir, en þegar sama kort er gefið út 1977 eftir endurskoðun 1967 er búið að breyta nafni hans í Læknesstaðir. Að öllum líkindum hefur þessi nafnmynd komið upp í tilraunum manna til að skýra bæjarnafnið, en engar vísbendingar eru kunnar um lækni á Læknisstöðum þrátt fyrir heimildir um nafngreinda lækna á Íslandi frá fornu fari. Má nefna Þorvarð lækni á Síreksstöðum sem sagt er frá í Vopnfirðinga sögu, Hildigunni Starkaðardóttur lækni sem kemur við Njáls sögu, að ógleymdum Hrafni Sveinbjarnarsyni á Hrafnseyri í Arnarfirði sem af er sérstök saga. Ekki þurfti mikið til að bæta úr þessari vöntun, aðeins að breyta einum staf í bæjarnafninu, og þar með komin skýring, sótt í landslag og umhverfi eins og altítt er í bæjanöfnum á Íslandi. Sá hængur er þó á, að þessi samsetning – „læknes“ – er öldungis á skjön við önnur nöfn sem dregin eru af læk eða lækjum. Slík örnefni hefjast á Lækjar- (jafnvel Læks-) eða Lækja- eftir því hvort kennt er við einn læk eða fleiri.
Í örnefnaskrá Læknisstaða, sem rituð er samkvæmt frásögnum heimamanna á Langanesi og er að stofni til líklega frá því um miðja 20. öld, er bærinn nefndur Læknisstaðir og ekki annað. Sé svipast um eftir læk og nesi í örnefnalýsingunni má finna svonefndar Lindar í Hraunsnesi sem er smánes nokkuð austan við bæ, en ekki er látið að því liggja á nokkurn hátt að bæjarnafnið sé þangað sótt, enda varla nógu afgerandi í umhverfinu eftir lýsingu að dæma.
Það er því niðurstaða þessarar samantektar að heitið Læknesstaðir sé einungis vanmáttug skýringartilraun þegar ekki finnst svo mikið sem munnmælasaga – hvað þá annað bitastæðara – um hinn ókunna lækni á Læknisstöðum.
Heimildir
Alþingisbækur Íslands. Acta comitiorum generalium Islandiæ 1570-1790. I-XVII. Sögufélag gaf út. Reykjavík, 1912-1986.
Austfirðinga sögur. Íslenzk fornrit XI. Reykjavík 1950.
Árni Magnússon og Páll Vídalín: Jarðabók. XI. Kaupmannahöfn 1943.
Brennu-Njáls saga. Íslenzk fornrit XII. Reykjavík 1954.
DI = Diplomatarium islandicum. Íslenskt fornbréfasafn I–XVI. Kmh. 1857- Rvk. 1972.
Finnur Jónsson. Bæjanöfn á Íslandi. Safn til sögu Íslands IV. Kaupmannahöfn 1911–1915.
Friðrik G. Olgeirsson: Langnesingasaga. I. Saga byggðar á Langanesi frá landnámi til 1918. Reykjavík 1998.
Haraldur Sigurðsson: Kortasaga Íslands frá lokum 16. aldar til 1848. Reykjavík 1978.
Hrafns saga Sveinbjarnarsonar. Annette Hasle gaf út. Kaupmannahöfn 1967.
Íslenskar þjóðsögur og sagnir. Safnað hefir og skráð Sigfús Sigfússon. I–XI. Reykjavík 1982–1993.
Jarðatal á Íslandi. Gefið út af J. Johnsen. Kaupmannahöfn 1847.
Ný jarðabók fyrir Ísland. Kaupmannahöfn [1861].
Sýslulýsingar 1744–1749. Sögufélag gaf út. Reykjavík 1957.
Þingeyjarsýslur. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1944. Reykjavík 1994.
Þorvaldur Thoroddsen: Ferðabók. I–IV. Kaupmannahöfn 1913–1915.
Örnefnaskrá í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
Jónína Hafsteinsdóttir
|
Júlí 2010 |
Darri |
Rústir hernaðarmannvirkja uppi á fjallinu Darra við Aðalvík á Hornströndum. Ljósm.: Ernir Ingason. |
Örnefnið Darri kemur fyrir á þremur stöðum á landinu, í öllum tilfellum sem heiti á fjalli eða hnjúk. Nafnið kemur aðeins fyrir í nyrstu hlutum landsins, tvisvar á Hornströndum og einu sinni í Fjörðum á Flateyjarskaga. Þá kemur nafnið Derrir einnig fyrir norðanlands, á fjalli í Eyjafjarðarsveit, milli Þorvaldsdals og Skíðadals. Þar að auki er mannsnafnið Darri vel þekkt á síðari tímum eftir að hafa verið endurvakið úr fornu máli á 20. öld.
Sunnan við Aðalvík á Hornströndum er fjallendi og heita þar fjöll frá austri til vesturs Lækjarfjall, Tindfjall og Rytur. Í örnefnaskrá yfir Grænuhlíð eftir Jóhann Hjaltason er Darra lýst svo: „Uppi á [Lækjarfjalli], innan til við skörðin, er allhár hnjúkur eða stapi, sem kallast Darri.“ Í skrá yfir örnefni Skáladals eftir Ara Gíslason er sagt frá því að við botn Skáladals sé „há hyrna sérkennileg, sem heitir Darri. Þar býr bergbúi mikill, sem sagnir eru frá. Vestan við Darrann eru svo Rytaskörð, og vestan við Darrann er annar neðar í skörðunum örþunnur, sem heitir Lægri-Darri. Hyrnur þessar eru báðar auðþekktar af lögun sinni. Þeir eru báðir austan við Rytaskörðin.“
Í sóknalýsingum er önnur lýsing: „Af fjöllum er Rytur fyrstur á ytri enda sóknarinnar. Yzt uppi á honum eru hnjúkar tveir, hærri Rytshöttur að austan, en lægri Rytshöttur að vestanverðu. Þá eru Rytaskörð fyrir innan Ryt, þá Darri, hár hnjúkur fyrir innan Rytaskörð.“ (Sóknalýsingar Vestfjarða II (1952), bls. 164.)
Í fiskimiðasafni Lúðvíks Kristjánssonar sem varðveitt er í örnefnasafni Árnastofnunar er Darri nafn á miði í mynni Önundarfjarðar. Til að staðsetja það þarf að taka mið af fjallinu Gelti við norðanverðan Súgandafjörð í fjallið Darra.
Darri kemur lítillega við sögu vestfirskra þjóðsagna. Í Vestfirzkum sögnum sem Arngrímur Fr. Bjarnason og Helgi Guðmundsson tóku saman er þessi frásögn:
Rytur heitir andnesið norðanvert við Ísafjarðardjúp, en vestanvert við Aðalvík. Uppi á Rytnum er einstök klettaborg, sem heitir Darri. Herma forn munnmæli, að þar hafi til forna búið tröll eða bergþurs. Bergbúi þessi sótti fast sjóinn, en ekki er þess getið að hann grandaði neinu, hvorki mönnum né skepnum. Í þann tíð var allt fiskað á vað, síðar nefnt handfæri.
Aðalvík var fjölbyggð í þann tíma og var þar margt röskra manna, sem kepptu hvor við annan um sjósóknina, sem var aðalbjargræðið.
Eitt sinn að haustlagi höfðu menn almennt róið í Aðalvík; hafði verið góðfiski undanfarið og menn því óðfúsir til sjósókna. Fiskistaða var í dýpra lagi og örust norður á Straumnesröst.
Þegar komið var til miða lögðust flest skipin við stjóra og síðan var tekið til fiskidráttar. Strax var nægur fiskur fyrir og fengu flestir góðan afla á skammri stundu.
Allt í einu sáu menn stórvaxinn mann á steinnökkva í bátaflotanum: Kallaði hann hárri röddu, svo vítt mátti heyra: „Dimmir á Darra, dragið upp vaði“.
Formenn litu til lands við hróp þetta og sáu, að dimma kólguhnykla leiddi yfir Rytinn. Leizt þeim flestum svo, að rétt væri að hlýða aðvörun bergbúans, og létu draga upp vaði og halda til lands.
Tveir formanna sátu þó eftir. Þótti þeim súrt í broti að fara frá svo góðum afla og ekki ástæða til skjótra umsvifa, þar sem veður var enn sæmilegt.
Skipti það engum togum, að eftir örskamma stund var komið afspyrnuveður. Þó náðu bátar þeir, sem hlýddu aðvörum bergbúans, landi án mikilla hrakninga, enda voru þeir komnir talsvert til lands, þegar ofveðrið skall yfir. Hinir bátarnir, sem eftir sátu, fórust með allri áhöfn. (Vestfirzkar sagnir II (1945), bls. 177-179.)
Vestast á Darra eru leifar af hernaðarmannvirkjum úr seinna stríði, tómir grunnar, byssustæði og járnadrasl, leifar af ratsjárstöðinni Baldri sem Bretar reistu þarna í upphafi stríðsins. (Páll Ásgeir Ásgeirsson, Hornstrandir (2007), bls. 38.)
Annar Darri á Hornströndum er í fjalllendinu milli Hælavíkur og Rekavíkur bak Höfn. Nokkur munur er á því hvernig örnefninu er lýst. Í örnefnaskrá Hælavíkur sem Þórleifur Bjarnason er heimildamaður að er Darra lýst sem „miklu fjalli“. Í minningabók sinni, Hjá afa og ömmu (1960, bls. 53) lýsir Þórleifur fjallinu svo: „Sunnan [Atlaskarðs] rís hátt og tigið hamrafjall, Darrinn. Það var gott fjall. Klettar þess eru fríðir og sviphreinir. Darrinn minnti mig alltaf á spakan mann í þungum þönkum.“ Í örnefnaskrá Jóhanns Hjaltasonar yfir Hælavík er Darri sagður fjall en í skrá eftir Ara Gíslason er talað um tindinn Darra. Heimildamaður þeirra beggja var Sigmundur Guðnason úr Hælavík.
Í örnefnaskrá Ara Gíslasonar yfir Rekavík bak Höfn horfir málið dálítið öðruvísi við. Þar er svo að skilja að fjallið suðvestur af bænum heiti Nónfjall og Darri sé aðeins ákveðinn hluti þess. Þar segir: „Sunnan við [Atlaskarð] rís upp endi Nónfjalls, og heitir þar Darri, en öxlin norðan við skarðið heitir Högg. Hér er skarð ofan í klettana, sem aldrei er farið, en heitir Darraskarð.“ Heimildamenn Ara voru Guðmundur Guðnason úr Hælavík og Stefán Pétursson frá Rekavík bak Höfn. Í örnefnaskrá Jóhanns Hjaltasonar yfir Rekavík er heimildamaðurinn Sumarliði Betúelsson frá Höfn í Hornvík. Hann hefur enn aðrar skilgreiningar á örnefnunum. „Þvert fyrir víkurbotninum [í Rekavík] eru svo hamrabrúnir miklar, er eigi bera sérstök nöfn, en vestan við þær er há klettaöxl, er kallast Darri. Norðan við hann er klettalaust skarð í fjallgarðinn, en þó allbratt uppgöngu og nefnist það Atlaskarð. Um það liggur leiðin vestur til Hornvíkur og Búða.“ Í örnefnaskránni kemur fram að fjallið suðaustan Rekavíkur heiti Hafnarfjall. Það er sama fjall og sumir hafa viljað nefna Nónfjall eða Darra. Munur er semsé á því hvað fjallið er kallað eftir því hvaðan er horft og einnig á því hvort nafnið Darri er haft yfir allt fjallið eða einungis ákveðinn hluta þess. Ólíklegt er að hægt sé að komast að því hvað muni upprunalegast hér út frá ofannefndum heimildum.
Þriðji Darrinn er upp af Hvalvatnsfirði í Fjörðum. Honum er lýst svo í örnefnaskrá Kussungsstaða: „Upp af Öldugili út af Brúnum heita Darramýrar, og þar upp af rís svo Darri, allhár hnúkur sem mikið ber á hér á þessari tungu.“ Darri er þarna hnjúkur á norðurenda fjalls sem nær allangt í suður en er að öðru leyti ekki nafngreint.
Í fornu máli merkti orðið darr ʻspjótʼ og skylt því er orðið darraður, svipaðrar merkingar. Af síðarnefnda orðinu er þekkt samsetningin darraðardans sem merkir ʻbardagiʼ eða ʻólætiʼ. Sagnorðið að darra hefur líka verið til að fornu og merkti að ʻsveiflast tilʼ eða ʻblaktaʼ. Lýsingarorðið darralegur hefur haft takmarkaða útbreiðslu og merkt eitthvað ʻvígalegtʼ eða ʻháreist og mikið með sigʼ.
Af sama toga eru orð með derr- í stofni: no. derringur, so. að derra og lo. derrinn. Það fyrst nefnda merkir einkum ʻmikillætiʼ en getur einnig merkt ʻstinnan vindʼ. Sögnin merkir ʻað vera mikill með sig, gera sig breiðanʼ og lýsingarorðið að sama skapi þá ʻmikilláturʼ.
Darri er einnig til sem mannsnafn. Það kemur fyrir í fornum ritum og var tekið í notkun aftur á 20. öld (sbr. Guðrún Kvaran, Sigurður Jónsson frá Arnarvatni, Nöfn Íslendinga, bls. 180-181). Viðurnefnið darri var líka til, Þórður darri kemur þannig fyrir í Sverrissögu (sbr. Flateyjarbók III (1945), bls. 273) og í norskum miðaldaskjölum kemur það nokkrum sinnum fyrir. Annars er bæði mannsnafnið og viðurnefnið sjaldgæf á Norðurlöndum.
Mannsnafnið kemur hugsanlega fyrir í örnefninu Darrastaðir sem getið er um í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns (III, bls. 106). Þar er jörð með þessu nafni sögð hafa verið í byggð áður fyrr í Rosmhvalaneshreppi en ekki var vitað um staðsetningu. Í Sýslu- og sóknarlýsingum Gullbringu- og Kjósarsýslu (2007), bls. 74, segir að Darrastaðir sé eldra heiti á bænum Kothúsi í Leiru á Suðurnesjum. Bæjarheitið Darrabúðir hefur verið til að fornu í Noregi (sbr. E.H. Lind, Norsk-Isländska personbinamn från medeltiden (1920-1921), dálkur 57).
E.H. Lind (Norsk-Isländska dopnamn og fingerade namn från medeltiden (1905-1915), dálkur 198) gerir ráð fyrir að mannsnafnið (og viðurnefnið) Darri sé dregið af hvorugkynsorðinu darr sem merkir ʻspjótʼ á sama hátt og nöfnin Spjóti og Sverði eru dregin af orðunum sverð og spjót.
Auk áðurnefndra Darra kemur nafnið Derrir fyrir sem fjallsheiti norður í Þorvaldsdal í Eyjafirði. Derrir er 1253 m hár og er lýst sem „brúnaþungu fjalli“. „Derrir horfir út yfir skjólsælasta og gróðurríkasta hluta alls Þorvaldsdals, Fögruhlíðina, sem í þrengri merkingu er talin aðeins milli Derrisár og Olnbogalækja.“ Önnur örnefni kennd við fjallið á þessum slóðum eru Derrisdalur, Derrisdalsskarð og Derriskinnar. (Jóhannes Óli Sæmundsson, Þorvaldsdalur (Í Ferðum, blaði Ferðafélags Akureyrar, 30. árg., júní 1971), bls. 22.) Í annarri heimild eftir Jóhannes Óla um örnefni í Árskógshreppi (varðveitt í handriti í örnefnasafni Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum) er Derri lýst sem „sérstæðum hnjúki“ og „einstöku og sérkennilegu fjalli“. „Gamalt er þetta nafn, og mun gefið út frá hugtakinu að derra sig, sem þýðir hér ʻað láta mikið á sér beraʼ.“ Í örnefnaskrá yfir Þorvaldsdal eftir Margeir Jónsson er Derri lýst sem einkennilegum klettahnjúk: „Hann er afar hár, fallega þrístrendur, líkt og píramídi og nær því ókleifur.“
Ekki er ólíklegt að hvorttveggja mannsnafnið og örnefnið dragi nafn sitt af sverðsheitinu darr. Bæði Darra við Aðalvík og Derri er lýst sem hnjúkum eða hyrnum og jafnvel líkt við píramída. Líkingin við spjótsodd er því nærtæk. Darra upp af Rekavík er hins vegar lýst ýmist sem hárri klettaöxl eða heilu fjalli. Hugsanlegt er að nafnið hafi í því tilfelli upphaflega aðeins átt við öxlina og hún þótt líkjast spjótsoddi. Síðar færðist nafnið yfir á allt fjallið í munni þeirra sem bjuggu vestan við það. Ýmsar aðrar merkingar darra-orðanna geta líka átt við fjallsheitið, t.d. eitthvað sem er ʻháreistʼ eða ʻmikið með sigʼ. Valgarður Egilsson bendir t.d. á það í kaflanum Strandbyggðir Mið-Norðurlands (Árbók FÍ 2000, bls. 158) að fjallið Lútur (eða Lútin) hafi nafn sem sé andstætt Darra og á þá við að Lútur sé lágreistur (eitthvað sem ʻlýturʼ) en Darri sé væntanlega að sama skapi háreistur (ʻdarralegurʼ).
Hallgrímur J. Ámundason
|
Júní 2010 |
Blikdalur |
Hluti af korti Skúla Magnússonar fógeta þar sem sjá má nafnið „Bleikdal“ þrátt fyrir að í texta Skúla standi Blikdalur |
Stundum er talað um Esju sem „bæjarfjall“ Reykvíkinga, og víst er að hún mun það fjall sem flestir landsmanna hafa fyrir augum daglega. Allmargir dalir ganga inn í fjallið og verða sums staðar einungis mjó höft milli botnanna. Inn í Esju vestanverða skerst Blikdalur – eða Bleikdalur – lengstur dalanna.
Nafn dalsins hefur nokkuð verið á reiki, ýmist nefndur Blikdalur eða Bleikdalur og skýringar settar fram í samræmi við það. Eftir dalnum rennur Blikdalsá sem hefur verið nefnd Ártúnsá eftir að niður úr dalnum er komið. Elsta heimild um nafn dalsins er máldagi Saurbæjarkirkju á Kjalarnesi frá því um 1220 í Íslensku fornbréfasafni: „Bru scal hallda a blic dals a . þar milli fialls oc fioru . ær sa vill sem j saurbæ byr . ... Þar liggia tiundir til millum blikdals ar oc æilifsdals ar. nema af eyri. oc ur myrdal. ef þar bua landeigendr“ (DI I, 402). Fleiri máldagar kirkjunnar eru til og þeir hafa sama orðalag og árheitið á sama veg.
Kjalnesinga saga segir frá því er Esja, fóstra Búa Andríðssonar, bjó ferð hans norður til Hrútafjarðar og fylgdi honum á leið: „Síðan reið Búi leið sína, ok er hann kom inn fyrir Blikdalsá, fann hann þar smalamann ór Saurbæ“ (bls. 25).
Í Jarðabók Árna Magnússonar er ævinlega talað um Blikdal. „Selstöðu og beitiland á kirkjan á Blikdal“ segir um Brautarholt, og Saurbær á fjárupprekstur, hestagöngu og selstöðu „í sínu eigin landi, þar sem heitir Blikdalur“ (III, 362, 375). Ýmsar jarðir aðrar þar í kring eiga selstöðu á (eða í) Blikdal í löndum kirkjustaðanna.
Skúli Magnússon fógeti skrifaði lýsingu Gullbringu- og Kjósarsýslu á árunum 1782–1784 og mun hafa lokið henni í ársbyrjun 1785. Lýsingin er birt á dönsku í ritröðinni Bibliotheca Arnamagnæana í útgáfu Jóns Helgasonar. Þar segir um Brautarholt og Saurbæ (bls. 113): „Sidstmelte Gaarde tilhører en Dal, nævnes Blikdal, som løber indudi Fieldet mellem den høie Esie og Esiehalsen med Sætterbol og god Græsgang.“ Lýsingin er til í tveimur gerðum og báðum handritum fylgir uppdráttur sem Skúli hefur látið gera. Rithönd Skúla sjálfs er ekki á uppdráttunum og mun hann því hafa notið aðstoðar teiknara en eflaust haft sjálfur forsögn um gerð þeirra (Kortasaga Íslands, bls. 193). Á uppdrættinum, sem bæði er birtur í Kortasögu Íslands (bls. 192) og prentaður með sýslulýsingunum, stendur „Bleikdal“ svo ekki verður um villst, og má nú velta því fyrir sér hvers vegna ekki er samræmi milli texta Skúla og kortsins hafi hann haft hönd í bagga við gerð þess. Lýsing Skúla fógeta er birt í íslenskri þýðingu Magnúsar Finnbogasonar í fyrsta bindi af Landnámi Ingólfs, og þar er dalurinn nefndur Bleikdalur, athugasemdalaust (bls. 136). Í öðru bindi sama rits er lýsing Kjósarsýslu, rituð 1937, eftir Björn Bjarnarson í Grafarholti. Hann segir að Esja sé „klofin af Blikdal, (nú rangnefndur Bleikdalur), er gengur all-langt austur í fjallið, óbyggður“ (bls. 97). Björn skýrir nafn dalsins þannig: „Blikið („blinken“), sem dalurinn hefir fengið nafn af, er hinn ævarandi skafl í dalbotninum, er blasir við á siglingu inn Faxaflóa.“
Sr. Halldór Jónsson, sem var prestur á Reynivöllum 1900–1950 og þjónaði einnig Saurbæjarkirkju, ritaði endurminningar sínar í tveimur bindum og nefndi Ljósmyndir. Fyrra bindið, „Húsvitjun“, fjallar um bæina í sóknunum tveimur og þar koma fyrir Bleikdalsá og Bleikdalur (bls. 105 og 116).
Egill Jónasson Stardal, frá Stardal í Kjalarnesheppi, skrifar um Esju og nágrenni í Árbók Ferðafélags Íslands 1985 (bls. 83–112) og talar um Blikdal. Í sömu bók skrifar Ingvar Birgir Friðleifsson um jarðsögu Esju og nágrennis. Hann notar nafnið Blikdalur en segir (bls. 154): „Innar í Blikdal tekur við ljósleitt og grænsoðið móberg ... Háhitavirknin náði norður yfir Blikdal og gaf berginu þennan ljósa lit. Hugsanlega hefur dalurinn áður nefnst Bleikdalur vegna litarins.“
Tveir rótgrónir heimamenn af Kjalarnesi, Jón Ólafsson bóndi í Brautarholti og Ólafur Kr. Magnússon frá Völlum, lengi skólastjóri á Klébergi, tala báðir um Blikdal í ritinu Kjalnesingar, sem út kom 1998 (bls. 7 og 15). Ólafur hefur þó myndina Bleikdal (og Bleikdalsá) innan sviga.
Í örnefnaskrá Saurbæjar segir að Blikdalur sé „alltaf kallaður Bleikdalur í daglegu tali“, sömuleiðis Bleikdalsá, en Blikdalur er engu að síður notað í skránni. Blikdalur er og á uppdrætti sem varðveittur er í örnefnasafni, eftir ókunnan höfund.
Að þessu yfirliti loknu verður ekki betur séð en Blikdalur sé upphaflegt nafn dalsins en Bleikdalur síðar til komið, elsta dæmið á korti Skúla Magnússonar á síðari hluta 18. aldar. Nöfnin virðast lifa hlið við hlið úr því, en á nokkrum nýlega útgefnum kortum hefur myndin Blikdalur orðið fyrir valinu. En óleyst er gátan um tilurð nafnsins – er það skaflinn í dalbotninum eða hinn ljósi litur bergsins sem er þar að baki eða eitthvað allt annað? Það er verðugt íhugunarefni á gönguferð um þetta ágæta útivistarsvæði.
Heimildir: Árbók Ferðafélags Íslands 1985.
DI = Diplomatarium islandicum. Íslenskt fornbréfasafn I–XVI. Kmh. 1857- Rvk. 1972.
Halldór Jónsson: Ljósmyndir I–II. Reykjavík 1953–1954.
Haraldur Sigurðsson: Kortasaga Íslands frá lokum 16. aldar til 1848. Reykjavík 1978.
Íslenzk fornrit VI. Kjalnesinga saga. Reykjavík 1959.
Landnám Ingólfs. Safn til sögu þess I–III. Félagið Ingólfur gaf út. Reykjavík 1935–1940.
Skúli Magnússon: Beskrivelse af Gullbringu og Kjósar sýslur (1785) udg. af Jón Helgason. Kbh. 1944. Bibliotheca Arnamagnæana 4. b.
Þorsteinn Jónsson: Kjalnesingar. Ábúendur og saga Kjalarneshrepps frá 1890. Reykjavík 1998.
Örnefnaskrár í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
Jónína Hafsteinsdóttir
|
Maí 2010 |
Blasíusbás |
Heilagur Blasíus |
Allnokkur örnefni kennd við helga menn og konur finnast á Íslandi. Ólafsvík, Þorlákshöfn og Patreksfjörður eru alkunn dæmi en nöfnin eru miklu fleiri: Maríubakki er á Síðu, Katrínarlind bæði í Flóa og í Fljótshlíð, Marteinslaug í Haukadal í Biskupstungum, Nikulásarhús í Fljótshlíð, Lúsíuhóll í Reykjadal í Hrunamannahrepp. Sum þessara nafna eru kennd við norræna dýrlinga (Ólaf og Þorlák) en fleiri við helga menn lengra að komna, t.d. Patrek frá Írlandi og Martein frá Frakklandi. Öll eiga þessi örnefni rætur í kaþólskum tíma.
Blasíus hét helgur maður austur í Armeníu, læknir upphaflega en síðan biskup í borginni Sebasteu (sem heitir nú Sivas og tilheyrir Tyrklandi). Hann dó píslarvættisdauða árið 316 e.Kr. Á ensku er Blasíus nefndur Saint Blaise, á ítölsku San Biagio o.s.frv. Af helgum mönnum eins og honum voru snemma skrifaðar sögur á latínu. Sögu hans var snúið á norrænt mál þegar á 12. öld og er varðveitt í íslenskum handritum. Í Blasíussögu er sagt frá ævi Blasíusar og endalokum, miklum píslum en líka kraftaverkum.
Gömul ekkja nokkur voluð [=‘fátæk’] var í þorpi einu, sú er grís einn átti til atvinnu sér, en vargur einn kom úr skógi og tók grísinn og hljóp aftur í skóginn með feng sinn. En er konan sá að öll fæðsla hennar fórst í þessum skaða þá bað hún Blasium fulltings á mót skaða sínum. ... „Eigi skaltu gráta, kerling, aftur mun vargurinn bera grís þinn.“ En er hann hafði þetta mælt þá fylltist [=‘rættist’] mál hans því að vargur kom aftur rennandi hina sömu nótt og hina sömu götu sem hann hafði í braut farið og kastaði niður grísnum heilum fyrir fætur henni og rann hann þegar aftur til skógar (Heilagra manna søgur I, (C.R. Unger (útg.)), Blasíus saga (1877) bls. 259–260).
Ófriður var á þessum tíma í Armeníu milli kristinna og heiðinna manna. Blasíus fór ekki varhluta af því:
En guðs vottur Blasíus biskup var höggvinn hinn 3. dag febrúaris mánaðar, en sá er hinn næsti eftir Kyndilmessu, er hann fór af jörðu til himins, frá mönnum til engla, frá heimi þessum guði til handa, píndur mörgum píslum, í myrkvastofu settur, stöngum barður og staglfestur, ullarkömbum slitinn og á vatn færður, en að nestlokum sverði höggvinn (Blasíus saga, bls. 269).
Stöku sinnum er minnst á Blasíus í íslenskum ritum. Í Þorlákssögu helga er greint frá jartein sem gerðist á Stór-Reykjavíkursvæðinu, nánar tiltekið á bænum Bútsstöðum (eða Bússtöðum) sem Bústaðavegur hefur síðar verið kenndur við. Smalamaður kom heim frá dagsverki sínu, mælti eitt orð en missti þá málið og gat engu stunið upp í sjö daga. Bóndi hans hét þá á Blasíus en það dugði ekki til. Var þá heitið á Þorlák biskup að auki og þá báða saman og fékk þá smalamaður loks málið (Biskupa sögur II. Íslenzk fornrit XVI (2002), bls. 284).
Kirkjan í Reykjavík fyrr á öldum var kölluð Jónskirkja postula í Vík, eftir guðspjallamanninum og postulanum Jóhannesi (sem lengi framan af var kallaður Jón á íslensku). Heilagur Blasíus virðist hafa verið í hávegum hafður í þessari kirkju. Líkneski af Blasíusi stóð í kirkjunni frá fornu fari og þegar ný kirkja var reist og vígð 1505 var það gert á messudegi Blasíusar, 3. febrúar. (Saga Dómkirkjunnar e. Þóri Stephensen (http://www.domkirkjan.is/AI007.html))
Kirkjan á Stað í Grindavík var einnig helguð Blasíusi og ekki langt frá var boði í hafi kenndur við hann, Blasíusboði í Reykjanesröst. Hann var sagður „hættulegur jafnvel stærri skipum í þoku og brimi, þar á honum er yfrið grunnt um fjöru; samt munu þar fáir hafa farist“ (Gullbringu- og Kjósarsýsla. Sýslu- og sóknarlýsingar (2007), bls. 40).
Blasíus þessi kemur víðar fyrir í sögu íslenskra örnefna. Á Hrafnkelsstöðum í Hrunamannahreppi nefndist hóll í túninu skammt vestan við bæinn Blasíus en engin skýring er á nafninu. Á Ásgarði í Grímsnesi var völlur í túni kallaður Blasíusvöllur. Þessi nöfn gætu tengst eitthvað dagsetningu Blasíusmessu 3. febrúar eða áheitum á dýrlinginn. Um Blasíus er sagt að hann væri
verndari nautasmala og svínahirða, ullarkembumanna og ‑kvenna, spunamanna og ‑kvenna, og allra tóvinnumanna og ‑kvenna, vefara, skóara, steinhöggvara og skipasmiða, en gott að heita á hann gegn hálsbólgu, kíghósta og alls konar hálskvillum, barkadrepi og tannpínu, gegn villidýrum og þrumuveðri, og fyrir veikum börnum, svínum og geitum og öllum búpeningi (Guðbrandur Jónsson, Hverjir og hvers vegna, Skírnir CVII, 1933, bls. 53).
Kunnasta örnefnið á Íslandi kennt við Blasíus er sennilega Blasíusbás í landi Staðar í Grindavík. Í örnefnaskrá segir um hann: „Inn í bergið á milli Valborgarkeldu og Skarfaseturs skerst skeifulaga bás og slær bláma á bergveggi hans. Heitir hann Blásíðubás og svo hafa [heimildarmenn] alltaf heyrt hann nefndan“ (Örnefnaskrá Staðar). Í bók eftir séra Gísla Brynjólfsson segir um Blásíðubás: „Eldra nafn er Blasiusarbás. Í honum átti Skálholtsirkja allan reka áður fyrr. Þetta er falleg og sérkennileg náttúrusmíð, ágætt dæmi um átök hraunsins og hafsins, sem molar bergið og hleður því í stórgrýtta urð í sjávarmálinu“ (Mannfólk mikilla sæva – Staðhverfingabók (1975), bls. 31–32).
Þarna kemur fram að nafnið sé nú Blásíðubás en ekki Blasíusbás. Fyrir nafnbreytingunni er góð og gild ástæða. Eftir siðaskipti var mikið til hætt að heita á kaþólska dýrlinga og þegar fennt var yfir nafn Blasíusar var örnefnið Blasíusbás orðið óskiljanlegt. Það var því endurtúlkað sem Blásíðubás og hefur tekið yfir örnefnið eða a.m.k. lifað samhliða því. Önnur örnefni kennd við Blasíus sýna þó svo ekki verður um villst að tíðkast hefur að nefna kennileiti eftir dýrlingnum. Athyglisvert er að örnefnin eru öll á suðvesturhorni landsins og aðrar heimildir benda til þess að Blasíus hafi einkum verið kunnur í þessum landshluta. Áður er minnst á tengsl við kirkjuna í Reykjavík og á Stað og bæta má við að Blasíus var aðaldýrlingur kirkjunnar á Laugarvatni og aukadýrlingur víðar, bæði í Árnessýslu og í Borgarfirði (Margareth Cormack, The Saints in Iceland (1994), bls. 85).
Nefna má að fleiri básar við sjó á Suðurnesjum eru kenndir við kirkjunnar menn. Þannig er Lárentíusbás skammt frá Höfnum, sennilega kenndur við Lárentíus Kálfsson, íslenskan biskup sem uppi var á 13. og 14. öld. Það hefur þótt vita á gott að kenna staði við helga menn. Blasíus tengdist sjósókn líka sérstaklega á þann hátt að á Blasíusmessu, 3. febrúar, hófst vetrarvertíð á Suðurlandi. „Þá streymdu vermenn úr flestum héruðum landsins til verstöðvanna á Suðurnesjum og réðu sig í skipsrúm til 11. maí. En þá voru vertíðarlok“ (Jón Eyþórsson, Um daginn og veginn, (1969), bls. 192).
Blasíusmessa var líka haldin hátíðleg í Færeyjum. Þar var dagurinn einnig nefndur Blámessa. Væri veður stillt og gott á Blámessu í Færeyjum vissi það á blautt vor. Sjómenn máttu ekki nefna nafn Blasíusar á báti því þá var hætta á hvassviðri. Blásius eða Blásus er til sem mannsnafn í Færeyjum (Axel Tórgarð, Dagar og nøvn í almanakkanum (1994), bls. 24).
Viðbót: Í Fornbréfasafni Íslands, bindi XV, bls. 630, er getið um Blasinsdal eða Blaciusdal í landi Innra-Hólms á Akranesi. Heimildin er úr Gíslamáldaga frá síðari hluta 16. aldar.
Hallgrímur J. Ámundason
|
Apríl 2010 |
Fimmvörðuháls og fleiri örnefni |
Gosstöðvarnar neðan við Fimmvörðuháls. Ljósmynd: David Karnå |
Goðaland
„Goðaland, hálendur og brattur með giljum, hamrabeltum hér og hvar að ofanverðu, að neðanverðu víða grasi vaxinn, einkum í plátsi því er Básar heita. Á afréttinum er fell eitt mjög hátt er kallast Útigönguhöfði og er hann eitt hæsta fjall á afréttum þessum. Goðaland liggur norðan undir því jökulbelti eður hrygg sem [samtengir] norðurjökulinn og hájökulinn, og er næsta skammt þar yfir um ofan í Hrútafellsheiði og alvenja er að þar séu rekin lömb haust og vor í og úr afréttinum ... Annars verður að fara vestur og fram fyrir Eyjafjöll þegar ekki er færi á að fara yfir jökulinn, sem ekki er lagt upp nema í nokkurn veginn heiðskíru veðri.“ (Rangárvallasýsla. Sýslu- og sóknarlýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839–1845, 1856 og 1872–1873. Reykjavík 1968, bls. 76.)
Goðaland er svæðið þegar komið er að norðanverðu niður af Fimmvörðuhálsi. Það afmarkast af Merkurtungum og Múlatungum í vestri og austri en af Krossá í norðri. Norðan Krossár heitir Þórsmörk en algengt er að það örnefni sé mishaft um Goðaland. Þórsmörk er eingöngu svæðið handan Krossár, tungan sem þar liggur milli Krossár og Markarfljóts. Goðaland er nú einkum þekkt fyrir Bása þar sem ferðafélagið Útivist hefur aðstöðu fyrir ferðamenn.
Þórhallur Vilmundarson (Grímnir 1, 1980, bls. 89) stakk upp á því að upphaflega hefði Goðaland heitið *Góðaland vegna góðra beitarskilyrða og bendir á að sama örnefni sé til í grennd við Vífilsstaði í Garðabæ.
Kirkjan á Breiðabólstað í Fljótshlíð var öldum saman eigandi Goðalands en Austur-Eyfellingar höfðu það til nytja og guldu leigu m.a. í harðfiski. Vetrarbeit var þar talin hæfileg fyrir 30 kindur. (Örnefnaskrá Goðalands eftir Þórð Tómasson, að mestu gerð eftir hdr. Sæmundar Einarssonar, Stóru-Mörk.)
Fimmvörðuháls og Þrívörðusker
Þórður Tómasson lýsir svæðinu svo í riti: „Allt frá miðöldum munu Austurfjallamenn hafa farið með fjárrekstra stystu leiðina milli Goðalands og heimabyggðar, um Hrútafellsheiði, Drangshlíðarheiði og slakkann milli Eyjafjallajökuls og Mýrdalsjökuls. Meginreksturinn að sumri með fráfærulömb og eitthvað af geldfé var oftast um 11. sumarhelgina, en þó réðst rekstrardagur jafnan af veðri. ... Leiðin inn eftir hraununum – sem svo nefndust – var vörðuð, en illa var þó vörðum haldið við í seinni tíð. Numið var staðar til hvíldar á Fimmvörðuhálsi. Þar voru fimm vörður þétt saman til að átta sig á í dimmviðri. Þrjár vörður voru á Þrívörðuskeri sem stóð upp úr jökulhjarninu nokkru innar. Lægðin innan við Fimmvörðuháls var öll í jökli á þessum tíma, en fáein sker ráku kollinn upp úr honum norðaustur af hálsinum.“ (Þórður Tómasson. Þórsmörk. Land og saga, Reykjavík 1996, bls. 223–224.) Nafnið Fimmvörðuháls kemur ekki fyrir í Sýslu- og sóknarlýsingum frá því um og upp úr miðri 19. öld en ekki er ljóst hversu gamalt það er. Svæðið var lengi hulið jökli svo ekki getur það verið ýkja gamalt. Fimmvörðuháls er nú oftast haft um alla leiðina frá Skógum og yfir í Goðaland en áður fyrr átti nafnið einungis við um hálsinn efst á leiðinni. Gosstöðvarnar eru því í sjálfu sér alls ekki við Fimmvörðuháls heldur talsvert norðar. Þrívörðusker var nefnt áður, það er mun nær gosinu en Fimmvörðuháls – af myndum að dæma virðist gosið hafa komið upp norðan við Þrívörðusker og sunnan við Bröttufannarsker. Samtal við Þórð Tómasson (munnleg heimild 30.3.2010) bendir til þessa.
Morinsheiði
Örnefnið Morinsheiði er sérkennilegt og uppruni þess er ekki þekktur. Orðhlutinn Mor- er kunnur, getur merkt ‘smáagnir’, ‘óhreinindi’ og líka ‘mistur’ eða ‘moldrok’. Orðið getur einnig táknað lit og merkir þá það sama og þegar eitthvað er sagt mólitað. Til dæmis má nefna samsetninguna morvatn sem merkir ‘jökulvatn’. Hvernig orðmyndin Morins- er tilkomin er erfiðara að segja. Þórður Tómasson telur að heiðin dragi nafn af mórauðum lit sínum (munnleg heimild 30.3.2010). Einnig má ímynda sér að til grundvallar liggi lýsingarorðið (lh.þt.) *morinn sem að vísu er hvergi skjalfest en liggur e.t.v. sagnorðinu morna til grundvallar. Sögnin morna merkir að ‘visna’ eða ‘hrörna’. Samsetta orðið Morinsheiði gæti þá vísað til þess að hún er gróðurlaus, veðruð og eyðileg. Sambærilega samsett örnefni eru t.d. Óþveginstunga og Ódáinsakur. Samnöfn eru stundum samsett á sama hátt, nægir að nefna hulinshjálm (eða huliðshjálm) sem dæmi.
Kenningar hafa verið uppi um að heiðin sé kennd við enska ferðalanginn William Morris sem ferðaðist um Ísland árin 1871 og 1873. (William Morris, Dagbækur úr Íslandsferðum 1871–1873. Reykjavík 1975.) Örnefnið Morrisheiði hefur jafnvel sést á prentuðum kortum. Morris þessi var vissulega á svipuðum slóðum árið 1873 en hann hefur þó skv. dagbók sinni ekki farið í Goðaland heldur aðeins haft skamma viðdvöl í Þórsmörk. Ekki eru kunnar neinar heimildir um að heiðin sé kennd við Morris og ólíklegt að svo sé. Menn hafa freistast til þess að tengja heiðina við Morris vegna þess hversu torskilið örnefni Morinsheiði er og vegna þess að vitað var af Morris í nágrenninu. Þórður Tómasson aftekur að heiðin geti verið kennd við William Morris (munnleg heimild 30.3.2010).
Ritmyndin Morinsheiði kemur á prenti þegar 1884 (Ísafold 7. maí) og þá er ekki liðinn nema réttur áratugur síðan Morris var á ferðinni. Afar ólíklegt er að örnefnið kunni að hafa afbakast á svo stuttum tíma. Aðrar heimildir frá fyrri hluta 20. aldar styðja allar ritmyndina Morinsheiði. Morinsheiðarkambar heita uppi á heiðinni.
Heljarkambur
Þar sem Morinsheiði og hálendið undir jöklunum tengist heitir Heljarkambur. Þetta er skriðuhryggur með brattar hlíðar á báða vegu og reynist lofthræddum oft mikil raun að fara þar um. Keðjum hefur nú verið komið þar fyrir til handstyrkingar. Nokkuð hefur borið á því í umræðu undanfarna daga, og má jafnvel finna því stoð á sumum kortum, að Heljarkambur sé heiðarbrúnin suðaustan við Morinsheiði og norðaustan við gosstöðvarnar. Það er alrangt. Ekkert sérstakt nafn virðist vera á þessum stað en fyrir ekki mörgum áratugum lágu enn Hrunárjöklar yfir þessu svæði. Á myndum má sjá að þetta er endirinn á hálendissléttunni sem kemur undan jöklum og vinsælt hefur verið undanfarið að keyra þangað á jeppum og virða fyrir sér hvar hraun renna niður í Hrunagil.
Hrunagil
Innst (austast) á Goðalandi heita Hrunar. Talað er um tvenna Hruna sem ýmist eru kallaðir Stóri-Hruni og Litli-Hruni eða Fremri-Hruni og Ytri-Hruni (Stóri- og Fremri-Hruni er þannig sami staðurinn og á við um vestari Hrunana). Hrunarnir eru skriðurunnar brekkur sem jökulvatn hefur sorfið meðan Mýrdalsjökull gekk framar. Nafnið er tilkomið af því að hrun eru þar algeng. Gilin milli Hrunanna sjálfra og milli þeirra og Morinsheiðar eru kölluð Hrunagil en greinarmunur stundum gerður á Norðurgili og Suðurgili (Þórður Tómasson. Þórsmörk. Land og saga, Reykjavík 1996, bls. 67). Hrunagil (Suðurgil) er það gil sem hraun hefur fallið um vegna gossins. Í máli sumra staðkunnugra þarna er það gil líka nefnt Gljúfragil. Norðurgil Hrunagils er hinsvegar þar sem skilur milli Hruna og Múlatungna og fjær gosóróanum.
Hvannárgil
Gilin vestan við Morinsheiði eru kölluð Hvannárgil eftir ánni sem þar rennur. Hvannárgil klofnar framarlega í Norðurgil og Suðurgil (eða Norður-Hvannárgil og Suður-Hvannárgil, einnig nefnd Fremra- og Innra-Hvannárgil). Hraunstreymið frá gosstöðvunum ofan við Bröttufönn hefur til þessa runnið í Norðurgilið. Úthólmar heitir svæðið þar ofarlega í gilinu en neðar má finna örnefnið Tvístæður og þar skammt frá eru hengihamrar sem bera nafnið Loft (Þórður Tómasson. Þórsmörk. Land og saga, Reykjavík 1996, bls. 71–72).
Í heimild frá 19. öld er Hvannárgil nefnt Hvannárgljúfur (Rangárvallasýsla. Sýslu- og sóknarlýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839–1845, 1856 og 1872–1873. Reykjavík 1968, bls. 56) en því nafni virðist ekki bregða fyrir síðar.
Nýtt örnefni
Þegar gos hófst á hálsinum milli Eyjafjallajökuls og Mýrdalsjökuls að kveldi 20. mars byrjaði nýtt kennileiti að taka á sig mynd. Í kjölfarið hófst mikil umræða meðal manna um það hvað skyldi nefna fyrirbærið. Að ýmsu er að hyggja við val á nafni. Í fyrsta lagi þarf að liggja fyrir um hvers konar fyrirbæri er eða verður að ræða en það verður naumast ljóst fyrr en að afstöðnu gosi. Þó er þegar augljóst að gígur eða dálítið fell hefur myndast og hraun hefur runnið í ýmsar áttir. Í öðru lagi þarf að taka tillit til staðhátta og þeirra örnefna sem fyrir eru. Dálítils misskilnings hefur stundum gætt í umræðunni um hvar eldstöðin er og hvað svæðið þar heitir. Það þarf allt að liggja ljóst fyrir áður en nokkur ákvörðun er tekin um nafn. Í þriðja lagi má segja að eðlilegt sé að leita ráða hjá fólki sem best þekkir til á svæðinu. En vitaskuld ætti öllum að vera frjálst að leggja til nafn, spurningin er bara hver er bær til að skera úr um nafngiftina.
Ekki er enn ljóst hvernig staðið verður að vali á nýju örnefni. Samkvæmt venju hefur Örnefnanefnd sem heyrir undir menntamálaráðherra stundum kveðið upp úrskurð í slíkum málum. Fordæmi um slíkt eru m.a. frá Surtseyjargosinu og gosinu í Heimaey en líka frá eldri tíð. Vonandi verður þessu nafngiftarmáli komið í ákveðinn farveg sem fyrst og tilhlökkunarefni að von sé á nýju örnefni.
Hallgrímur J. Ámundason
|
Mars 2010 |
Hestur |
Hestur við Hestfjörð í Ísafjarðardjúpi. Snæfjallaströnd í baksýn. Ljósmynd Guðmundur Hafsteinsson. Myndin er tekin á nýársdag 2010 kl. 13:18 eða u.þ.b. 18 mínútum fyrir hádegi að sólartíma. Sólin kemst því ekki hærra á loft en þetta um áramótin á norðanverðum Vestfjörðum. |
Örnefnið Hestur er víða til á Íslandi, sem bæjarnafn, fjallsheiti og heiti á klettum, hólum og hæðum. Fjórir bæir á landinu heita Hestur. Einn er í Grímsnesi í Árnessýslu, annar í Andakíl í Borgarfirði og tveir á Vestfjörðum, í Önundarfirði og við Hestfjörð í Ísafjarðardjúpi. Allir standa bæir þessir undir fjöllum. Hestur í Grímsnesi og Hestur í Andakíl standa undir fjöllum sem bæði heita Hestfjall. Þau eru ekki ósvipuð, ekki ýkja há en hækka þó mjög í annan endann og rísa þar vel upp af láglendi í kring. Um bæði þau fjöll er þess getið að geysimikið útsýni sé af þeim um nærliggjandi sveitir (Grímsnes 2002:466; Árbók 2004:68).
Í Önundarfirði er hátt fjall og tignarlegt sem heitir Hestur og við rætur þess stendur bærinn, samnefndur. Bær þessi kemur við Gísla sögu Súrssonar, því að Vésteinn Vésteinsson bjó „undir Hesti“ eins og það er orðað. Um skeið brá fyrir nafninu Hafurshestur. „Aðrir vilja það heiti Hafurshestur“, segir Árni Magnússon í Jarðabók sinni (VII:111), en það styttist og myndin Hestur mun einráð er kom fram á 19. öld. Á síðustu áratugum 19. aldar ólst Magnús Hjaltason upp á Hesti og í hjáleigunni Efrihúsum og bjó við illt atlæti að eigin sögn. Hann lærði þó snemma að skrifa og hóf ungur að rita dagbækur og fleira sem varðveist hefur. Halldór Laxness nýtti sér skrif Magnúsar við ritun skáldverksins Heimsljóss um Ólaf Kárason Ljósvíking (Árbók 1999:353, 356).
Milli Hestfjarðar og Seyðisfjarðar í Ísafjarðardjúpi er annað fjall nefnt Hestur, ekki síður tignarlegt, og undir því stendur líka samnefndur bær. „Erfitt er að klífa Hestinn, og gerðu það fáir“, segir í örnefnaskrá Hests. Nes gengur út frá Hestinum og heitir ysti hluti þess Folafótur, í daglegu tali nefnt Fótur, og þar er bær með sama nafni. Hafa menn talið sig sjá líkindi með því bæjarnafni og Fæti undir Fótarfæti þar sem Ólafur Kárason ólst upp (Landið þitt II:62–63). Koma vestfirsku Hestarnir tveir þannig óbeint við sögu íslenskra bókmennta.
Fleiri fjöll heita þessu nafni. Á Snæfellsnesi lifir sögn um tröllkonu er var á ferð með þungar klyfjar á hesti sínum. Er hún var komin vestur fyrir Sátufjall í Eyjarhreppi lagðist klárinn niður undir böggunum og fékkst með engu móti til að standa upp aftur. Kerling átti þann kost einan að skilja hann eftir, og er þar síðan fjall er heitir Hestur er sér víða til, alþekkt vegna lögunar. Sjálf varð hún að steini á vesturbrún Kerlingarfjalls, við Kerlingarskarð. Upp af bænum Tungu í Hörðudal er Tungufjall. Syðst í því er Hestur, „feiknamikið fjall, aðalfjallið, ekki ósvipað hesti í laginu“ (örnefnaskrá Tungu). Í landi Fremri-Hvestu í Arnarfirði er allstórt fell sem heitir Hestur. Klettafjall ofan við bæinn Höfða í Jökulfjörðum heitir Hestur. Upp af Látravík á Hornströndum er annar Hestur, klettabrík sem liggur norðaustur frá Kýrskarði og Hestskarði (Árbók 1994:177). Í brún Efrafjalls upp frá Bakka í Ölfusi er klettabelti sem nefnist Hestur.
Við Héðinsfjörð vestanverðan er langur fjallhryggur sem nefnist Hesturinn eða Hestfjall, ekki hátt fjall en bratt, víða ófært mönnum. Yst í fjallinu varð flugslys vorið 1947 þar sem fórust 25 manns (Árbók 2000:232–233). Þar sem hæst ber á brún Hvassafellsfjalls í Eyjafirði heitir það Hestur (1207 m) (Árbók 1991:136, 141). Þar uppi er víðsýnt enda er þessi hæstur þeirra fjalla sem hér eru talin.
Ýmsir hólar, klettar og steinar heita þessu nafni, sumir sagðir með hestlagi, aðrir ekki. Nokkrir þeirra eru í sjó frammi og umflotnir. Þeir eru fleiri en svo að öllum verði gerð skil hér, aðeins nefnd nokkur dæmi. Á merkjum Barðsness við Norðfjarðarflóa og Sandvíkur er þunnur klettakambur í sjó fram, með hestlagi og heitir Hestur (Árbók 2005:88, 92). Tveir stórir steinar eru framan við lendinguna á Ásmundarstöðum á Melrakkasléttu og eru upp úr um fjöru; annar þeirra heitir Hestur. Fyrir landi Hringsdals á Látraströnd var klettadrangur nefndur Hestur en er nú hruninn. Fyrir landi Fjarðar á Múlanesi, A-Barð., er Hestur, nokkuð stór hólmi umflotinn, með háum klettum. Við sjó í landi Traða í Hraunhreppi á Mýrum er Hestur, aflangur steinn vaxinn þangi.
Á merkjum Búrfells og Reynhóla í Miðfirði er Hestur, nokkuð langur hóll, dálítið söðulbakaður og ekki ósvipaður hesti í laginu. Einnig heitir Hestur hæð í fjallsbrún á merkjum Orrahóls og Svínaskógs á Fellsströnd. Hestur, allmikil hæð, sem hallar af til allra átta, er í Hörgslandsþorpi á Síðu, V-Skaft., og hamrastrýtan Hestur er í landi Stórólfshvols austan Hvolsvallar.
Heimildir:
Árbók Ferðafélags Íslands 1991. Reykjavík.
Árbók Ferðafélags Íslands 1994. Reykjavík.
Árbók Ferðafélags Íslands 1999. Reykjavík.
Árbók Ferðafélags Íslands 2000. Reykjavík.
Árbók Ferðafélags Íslands 2004. Reykjavík.
Árbók Ferðafélags Íslands 2005. Reykjavík.
Árni Magnússon og Páll Vídalín: Jarðabók. VII. Kaupmannahöfn 1918−1921.
Grímsnes. Búendur og saga. 2. b. Ritstjóri Ingibjörg Helgadóttir. 2002.
Íslenzk fornrit VI. Vestfirðinga sögur. Reykjavík 1943.
Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson. Landið þitt Ísland II. Reykjavík 1981.
Örnefnaskrár í örnefnasafni Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
Jónína Hafsteinsdóttir
|
Febrúar 2010 |
Smjörnefni |
Jónas Jónasson frá Hrafnagili, Íslenzkir þjóðhættir, bls. 47. |
Smjör er allalgengt í örnefnum á Íslandi og kemur fyrir um allt land. Í daglegu máli merkir smjör nú nær eingöngu feitiefni sem búið er til með því að strokka rjóma úr kúamjólk. Áður fyrr var einnig búið til smjör úr sauðamjólk. – Margir velta fyrir sér merkingu örnefna sem byrja á Smjör- enda blasir kannski ekki við hvernig þau eru hugsuð. Örnefnin íslensku geta þar að auki haft mismunandi rithætti, ýmist Smjör-, Smér- eða Smjer. Í Landnámu er sagan fræga af því þegar Hrafna-Flóki og fylgarmenn hans lýsa landkostum á Íslandi. „Flóki [lét] illa yfir, en Herjólfur sagði kost og löst af landinu, en Þórólfur kvað drjúpa smjör af hverju strái á landinu ... því var hann kallaður Þórólfur smjör.“ Hér er orðið augljóslega notað til að gefa mikla landkosti til kynna. Örnefni með Smjör- koma fyrir í öðrum norrænum málum. Smørenge er t.d. til í Danmörku (Dansk Stednavneleksikon I 1981:109) og merkir 'engi sem gefur vel af sér'. Smörhult er í Svíþjóð með svipaða merkingu. Í Norsk stadnamnleksikon (4. útg. 2007:412–413) er getið allmargra norskra örnefna með Smjör-. Slík nöfn hafa verið algeng í Noregi frá elstu tíð og hafa allajafna jákvæða merkingu, lýsa góðum kostum lands, einkum með tilliti til beitar. Dæmi: Smørfjorden, Smørstein, Smørstabben, Smørelva. Þess er getið þar að nafn eins og Smørfjorden kunni að vísa til góðrar veiði. Á það er einnig bent á að sum nöfn til sjávar með Smjör- gætu verið e.k. „gæðanöfn“ (nöfn sem hafa mildandi áhrif, eru andstæða við nóanöfn eða nóaorð). Slík nöfn mundu þá einkum höfð um hættulega staði og erfiðar leiðir. Í Mjóafirði er til örnefnið Smjörvogur, hömrum luktur vogur sem illt er að komast í nema af sjó. Frásagnir eru af því að glæpamaður fyrr á öldum hafi verið haldinn fangi í voginum, var hann þar í sjálfheldu því engin leið var burt. Hugsa má sér að örnefnið sé þarna gæðanafn. Það fór þó auðvitað svo á endanum að fanginn slapp burt með því að klífa ókleifa hamrana. Annar Smjörvogur er í landi Reyðarár í Siglufirði.
Tveir bæir að minnsta kosti hafa verið kenndir við smjör, Smjördalir í Flóa og Smjörhóll í Öxarfirði. Hvorugur bærinn er nefndur í Landnámu en báðir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. Tilefni þessara nafna er ekki þekkt en líklegt er að þau vísi til landgæða.
Algeng meðal Smjör-nafna eru t.d. örnefnin Smjörbrekka, Smjörteigur, Smjördalur, Smjörhjalli og Smjörhlíð. Í allflestum tilfellum tákna þau mikinn og góðan beitarkost. Smjörnefni eru ekki síst algeng þar sem fært var frá ám og þær mjólkaðar. Hér eru nokkur dæmi úr örnefnaskrám:
Þá vil ég minnast á Smérteig, þann dásamlega stað, sem svo margar og gómsætar gras- og víðitegundir vaxa. Eftir fráfærur var setið yfir ánum úti í Smérteig. Þá brást ekki há mjólkurnyt og kostagóð. Var meðalnyt úr á 1 mörk í mál. (Efsti-Dalur, Ögurhr. N-Ís.)
Þá taka við skriður og svo hjalli, er nefnist Smérhjalli, á honum er gras. Er fært var frá ánum, þótti gott að sitja þar hjá þeim út á útkomu á smjöri. (Kolbeinsvík, Árneshr. Strand.)
Suðaustast í landi jarðarinnar er hóll, sem heitir Smérklettur. ... Þess má geta um Smérklett, að menn telja, að nafn þetta sé í sambandi við fráfærur. (Leirulækjarsel, Álftaneshr. Mýr.)
Efst í Dagmálafjalli eru Smjörbrekkur, sem eru hvanngrænar grasbrekkur. Ærnar gáfu langmest smjör ef þær gengu þar, og af því er nafnið dregið. (Hækingsdalur, Kjósarhr. Kjós.)
Ekki virðast allir kannast við að örnefni með Smjör- vísi til landkosta. Allmörg örnefni hafa þjóðsögu á bak við sig eða svokallaða alþýðuskýringu, skýringu sem gefin er eftir á til að gera torskilið örnefni ögn skiljanlegra. Dæmi um slíkt eru m.a. þessi:
Fremst í [Smælingjadal] innan til er dálítill bolli sem heitir Smérskál. Um hana er til saga. Einu sinni, endur fyrir löngu var stúlka í seli uppi í Smælingjadal. Verður henni eitt sinn gengið þar fram, þar sem nú heitir Smérskál, og hitti þar huldukonu. Þær taka þar tal saman. Huldukonan segir stúlkunni frá erfiðum heimilisástæðum. Hún hélt á skál í hendinni. Sagðist hún eiga mörg börn, vera fátæk og hafa lítinn búsmala. Einkum kvartaði hún sáran um smérleysi og bað selkonuna að gefa sér smér í skálina. Selkonan lofaði þessu og lét síðan alltaf í skálina í hvert sinn er hún strokkaði. Ekki er getið að hún hafi átt tal við huldukonuna eftir þetta, en hún varð gæfukona eftir þetta, og staður þessi er nefndur Smérskál síðan. (Lambeyri, Tálknafjarðarhr. V-Barð.)
Norðan og austan við Gamlabæjartún var Smjörbelgjatjörn. Nafn sitt dró hún af því, að í Krossanesi bjó eitt sinn hreppstjóri, sem hét Sigurður Jónsson og var kallaður Sigurður ríki. Átti hann fleiri jarðir en Krossanes, sem hann leigði, og var leigan greidd í smjöri. Þegar hann dó, var miklu af grænförðuðu smjöri í belgjum fleygt í tjörnina. (Langamýri, Seiluhr. Skag.)
Í fjörunni innan við [Rauðavöll] er stór steinn, nefndur Smjörsteinn. Nafnið er frá síðasta tug liðinnar aldar og er þannig til komið: Bátur úr Galtarlandi var að róa fyrir framan steininn, óvíst hvort hann var að fara eða koma af sjó. Sagði þá einn hásetanna að hann vildi hann ætti smjörböggul jafn stóran steininum. Varð það til þess að nafn þetta festist við hann en áður hafði hann ekkert nafn. (Göltur, Suðureyrarhreppur, V-Ís.)
Austast á Háaurum við ána er stór stakur steinn úr molabergi í grashvammi; þessi steinn heitir Smjörsteinn, er eins og smjörskaka í laginu. (Svínafell, Hofshr. A-Skaft.)
Nafnið Smjörbítill er sérstakt. Það kemur fyrir á þremur stöðum á landinu, á litlu svæði á Norðausturlandi. Einn Smjörbítill mun vera varða á Hólssandi, skammt norðaustan við Dettifoss. Annar er steinn í landi Garðs í Kelduhverfi: „Litlu vestar [við Guðrúnarvörðu] er Smjörbítill, dálítill steinn sunnan við veginn, er á merkjum.“ (Örnefnaskrá.) Fyrir ofan Leirhöfn á Melrakkasléttu rísa tveir smjörbítlar: „Ytri-Smjörbítill og Syðri-Smjörbítill, sem eru allháir hnúkar á austurbrún fjallanna. Milli Smjörbítla þótti kostaland fyrir kvíaær.“ (Leirhöfn, Presthólahr. N-Þing.)
Að auki kemur þetta orð fyrir í þjóðsögum. Í sögunni af Fóu feykirófu er getið kerlingar sem átti tvo sonu, Smjörbítil og Gullintanna. Sá fyrrnefndi var stríðalinn en hinn sveltur og vísar nafnið að líkindum til þess að Smjörbítill hafi etið mikið af smjöri. (Sbr. Guðrún Kvaran. „Hvað merkir örnefnið ‘Smjörbítill’ og hvaðan kemur orðið ‘bítill’?“. Vísindavefurinn 8.8.2006. http://visindavefur.is/?id=6111. (Skoðað 1.2.2010).)
Einhver kunnustu örnefnin með Smjör- á Íslandi eru að líkindum á Austurlandi. Þar eru nokkur slík nöfn saman í hnapp á litlu svæði. Smjörvötn eru á miðri Smjörvatnsheiði, hálendu heiðasvæði milli Jökuldals og Hofsárdals í Vopnafirði. Heiðin er víða yfir 700 metra yfir sjávarmáli. Þar norðaustur af eru svo Smjörfjöll, fjallabálkur sem rís hæst um 1250 m yfir sjó. Þórhallur Vilmundarson (Grímnir 1 (1980:40)) telur að Smjörvötn dragi nafn sitt af góðri beit við vötnin. Önnur hugsanleg skýring er að veiði í vatninu hafi verið góð, sbr. norska örnefnið Smjørfjorden sem áður var minnst á.
Hallgrímur J. Ámundason
|
Janúar 2010 |
Vitar og brennur |
|
Brennur og álfadans settu svip á hátíðahöld um áramót á 19. og 20. öld. Elsta þekkt frásögn um slíkt er frá árinu 1791, er Sveinn Pálsson segir frá því í Ferðabók sinni að piltar í Hólavallaskóla í Reykjavík hafi haldið brennu „á hæð einni skammt frá skólanum, sem þeir kalla Vulcan.“ Hæð þessi er að líkindum Landakotshæð. Á 19. öld breiðist þessi siður út um land frá Reykjavík, fyrst í bæjum og þorpum, og fyrir aldamót er vitað að farið var að hafa brennur á einstökum sveitabæjum. Sums staðar á Suður- og Vesturlandi var reynt að haga svo til að kveikt væri í bálkestinum á sama tíma á öllum bæjum í byggðarlaginu svo að hver sæi til annars. Algengt var að brennu væri frestað til þrettánda ef ekki viðraði vel á gamlárskvöld. Brennurnar voru oft kallaðar vitar kringum Breiðafjörð og jafnvel víðar. Það orð var áður haft um elda sem menn kveiktu í sérstökum tilgangi. Í orðabókum segir að viti sé ‘bál á hæðum eða fjallatoppum kynt til viðvörunar’ en af Ritmálssafni OH er ljóst að viti var einnig kyntur sem annars konar merki. Í Vestfirzkum sögnum, 1. bindi, er sagt frá því að Mosdælingar í Arnarfirði kyntu vita á Reykhól þegar þeir þurftu eitthvað á presti að halda. Vitinn sást vel frá prestssetrinu Rafnseyri og komu prestar þaðan strax og merki var gefið. Það fór auðvitað ekki hjá því að þessi siður kveikti af sér örnefni þar sem brennur voru haldnar eða vitar brenndir heima á sveitabæjum. Skal nú litið á nokkur dæmi.
Vitaklettur er í landi Skóga á Fellsströnd, Dalasýslu, hár klettur og nokkuð sléttur að ofan. Voru þar hafðir vitar á gamlárskvöld og þrettánda. Á Skriðnafelli á Barðaströnd, V-Barð., heitir Vitahryggur, lítill grjóthryggur. Þar var oft kyntur viti á gamlárskvöld. Viti var einnig kyntur á Vitamel í landi Hreggstaða, næsta bæjar utan Skriðnafells.
Í örnefnaskrá Voga, Vatnsleysustrandarhreppi, er nefndur lítill hóll, Brennuhóll, og sagt að þar hafi verið haldnar brennur í gamla daga. Ekki er tekið fram hvort það voru áramóta- og þrettándabrennur en líklegt að svo sé. Annar Brennuhóll er í Fremri-Hundadal í Miðdölum, rétt við bæ, þar sem kvíarnar voru. Þar voru haldnar brennur í seinni tíð. Brennuhóll hét á Suðureyri við Súgandafjörð. Þar voru hafðar brennur, fyrst aldamótaveturinn og fékk hann þá nafnið, segir í örnefnaskrá, og hlýtur þar að vera átt við aldamótin 1900. Í annarri skrá er nefndur Skothóll, upp af Hlíðarvegi 4, ofan við þorpið, sem að öllum líkindum er sami hóllinn. Þar voru lengi haldnar áramótabrennur sem sást vel til og lagði þaðan bjarma yfir byggðina. Það heyrir nú sögunni til því að háspennulína liggur yfir hólinn. Brennuhóll hét efsti hlutinn af svonefndu Klifi í landi Kálfaness við Steingrímsfjörð, þar sem nú er kauptúnið Hólmavík. Þar voru haldnar brennur á gamlárskvöld þar til hús höfðu verið byggð að hólnum á þrjá vegu. Nú stendur þar Hólmavíkurkirkja. Á Búðum í Staðarsveit á Snæfellsnesi heitir Brennuholt þar sem voru álfabrennur áður fyrr. Þangað var eitt sinn borið brennivín í vatnsfötum til frekari fagnaðar.
Brenniklettur er upp af húsinu Grund á Djúpavogi; þar voru álfabrennur á þrettándanum. Á Skriðufelli í Gnúpverjahreppi er Brennuklettur og á honum er stór stakur steinn. Við steininn var haldin brenna á gamlárskvöld í æsku skrásetjara (f. 1928).
Brennitjörn er í Brennitjarnarnesi á Ásunnarstöðum í Breiðdal, S-Múl. Fyrir löngu var haldinn álfadans og brenna á frosinni tjörninni á góðu og kyrru vetrarkvöldi; við það fékk tjörnin nafn og nesið líka.
Áður hefur verið skrifað um örnefnið Brenna á þessum vettvangi (í febrúar 2005). Það er til víða um land, á nokkrum stöðum bæjarnafn en að auki heiti landsvæða þar sem ekki er vitað til að byggð hafi staðið. Örnefnið Brenna er að líkindum oft sprottið af gróðurbruna einhvers konar. Menn brenndu áður fyrr skóg og kjarr af landi sem taka skyldi til ræktunar og fyrir kom að land brann fyrir slysni eins og enn gerist. Þá geta einhver þessara nafna verið runnin frá kolagerð. Bæjarnafnið Brennistaðir er á nokkrum stöðum á landinu og ekki ólíklegt að það sé af svipuðum rótum runnið og heitið Brenna, og sama má eflaust segja um önnur Brennu- og Brenni-nöfn sem víða finnast.
Heimildir: Jónína Hafsteinsdóttir
|
Desember 2009 |
Svörtuloft |
|
Svörtuloft á Snæfellsnesi. Ljósmynd: © Mats Wibe Lund. www.mats.is Örnefnið Svörtuloft er a.m.k. á 14 stöðum á landinu. Hér verður minnst á sjö þeirra staða. Þekktustu Svörtuloft eru sjávarhamrar, um fjögurra km langir, suður frá Öndverðarnesi, vestast á Snæfellsnesi. Hamrarnir eru hrikalegir tilsýndar og kolsvartir eins og nafnið ber með sér. Þorvaldur Thoroddsen getur þeirra í Ferðabók sinni með þessum orðum: „Fram með sjónum eru há hraunbjörg; þar eru hin illa ræmdu Svörtuloft“ (bls 50). Þannig er lýsing höfunda í ritinu Landið þitt Ísland (4:243): „Er þar brotin hraunströnd og er hraunið þverbratt og sums staðar eins og það væri höggvið eða skorið.“ Skip hafa oft farist undir Svörtuloftum, m.a. póstskipið Anne Dorothea 1817 með allri áhöfn, 9 manns (Öldin sem leið, 63). „Í austan- og norðaustanbálviðri hafa skip löngum leitað vars undir Svörtuloftum, en í hafáttum vill enginn vera þar nærri. Í ofsa vetrar og vestanstórsjó er engu hlíft við Svörtuloft. Hvergi er skjól og bergstálið nötrar undan þunga brimsins og brotnar sí og æ“ (Guðmundur Páll Ólafsson 1995, 307). Skip sem lenda í slíku veðri undir Svörtuloft hreinlega splundrast og áður fyrr varð þar yfirleitt ekki mannbjörg. Á síðari tímum hefur þó tekist að bjarga mönnum á strandstað, t.d. einum manni af vélskipinu Svanborgu frá Ólafsvík sem fórst þar 2001, en þrír sjómenn fórust (Árbók Íslands 2001, 153). Viti var reistur þar fyrst 1914, nefndur Skálasnagaviti (Árbók 1982, 122). Nafnið Svörtuloft er aðeins notað af sjó en björgin sjálf heita á landi Saxhólsbjarg og Nesbjarg norðar. Svörtuloft eru nefnd norðan í Akrafjalli, austan við Kjalardal, skv. Íslandsatlas (3C2). Nafnið er ekki í örnefnaskrá Kjalardals en þar segir hins vegar: „Og innan við Kjalardalinn heita björgin í dalsmynninu Votubjörg.“ Vafalaust er um sömu björgin að ræða þó að nafnið sé annað. Svörtuloft eru innan Raknadalshlíðar í Patreksfirði í V-Barð. Nafnið er heldur ekki í örnefnaskrá, þ.e. skránni um jörðina Raknadal í Rauðasandshreppi, en þar stendur: „Austan Raknadalsár er hátt og áberandi standberg, svart og mikilúðlegt, sem heitir Lofthögg.“ Kristinn Fjeldsted gerði athugasemdir við skrána 2007 og segir að Svörtuloft á kortum hafi sér fundist notað frekar en Lofthögg. Svörtuloft á Stað í Súgandafirði eru klettar upp af svonefndu Stórahvolfi. Heimildarmaður að örnefnaskránni hefur heyrt kletta þessa kallaða Svarthamra og segir að ofanvert í Stórahvolfi sé minna hvolf kallað Svarthamrahvolf. Svörtuloft heitir krókurinn innan við svonefndar Brekkur í landi Höfðabrekku í Mýrdal. Svörtuloft í Steinsholti í Gnúpverjahreppi í Árn. eru gljúfur, sem Kálfá rennur eftir. Svörtuloft eru í landi Krýsuvíkur. Þar er hraunbreiða fram að sjó og víða hamrar. „Næst vestan við Vestri-Bergsenda taka við svonefnd Svörtuloft“, segir í örnefnaskrá. Athyglisvert er að fjórir þessara staða bera líka annað nafn. Loft merkir væntanlega annaðhvort ‚hæð (í húsi)‘ eða ‚lofthaf, vegalengd í lausu lofti‘ í þessum örnefnum. Lofthellir heitir í Ketildyngjuhrauni milli Hvannfells og Búrfells í Mývatnssveit. Hann er á fimm hæðum og er nafnið dregið af því (Ferðir júní 2006, 65). En oftast er um að ræða þverhnípta veggi eða standberg á þeim stöðum sem bera nafnið Svörtuloft. Svarti liturinn stafar stundum af vætu, sbr. Votubjörg, sem gerir þessi „loft“ svört að lit. Auk þess ber að nefna að Seðlabanki Íslands er til húsa í dökkri byggingu við Kalkofnsveg sem snemma var farið að kalla Svörtuloft eftir að það var fullbúið 1987. Að síðustu má geta þess að nýjasta glæpasaga Arnalds Indriðasonar ber þetta sama nafn. Heimildir:
|
Nóvember 2009 |
Kæfugil |
Höfðabrekka í Mýrdal. Ljósmynd: © Mats Wibe Lund. www.mats.is |
Fáein Kæfu-nöfn finnast í örnefnaskrám og ekki ólíklegt að menn setji slík nöfn í samhengi við matartegund þá er flestir þekkja. Nú er einmitt sá tími árs er búkonur hafa um aldir safnað vetrarforða í búr sín og kistur og meðal haustverkanna var – og er e.t.v. enn – einmitt kæfugerð. En er ekki langsótt að tengja matargerð við gil og keldur á heiðum uppi og niðri í mýrum? Svo þarf ekki að vera ef litið er til skýringa sem tiltækar eru á Kæfu-nöfnum og gamalla aðferða við að gera kæfu og geyma hana. Sögnin að kæfa merkir ‘valda köfnun; bæla niður; setja í kaf’, og í ópersónulegri notkun ‘stíflast af snjó’: það kæfði í ána. No. kæfa merkir ‘þétt fjúk; andköf; ágjöf; einsk. kjötmauk (saxað og soðið)’. Skyld þessum orðum eru m.a. kaf, kóf, kafna, kvef. Alexander Jóhannesson skýrir svo orðið kæfa að það sé ‘fleischpaste, isl. gericht (schaffleisch mit salz, pfeffer und fett zu einer festen masse zus.gekocht)’. Skýring Björns Halldórssonar á orðinu kæfa er ‘Aandsklemmelse, Kvælen’ eða ‘noget som koges sagte, og tillige er tildækket for ikke at uddunste’. Kjöt var saxað og hnoðað saman við mör eða brytjað, sett í þétt tréílát eða skrínur, farg sett á og að lokum brætt yfir með tólg eða floti. Stundum var kæfan sett í vambir eða skinnbelgi. Færeyingurinn Nicolai P. Mohr, sem ferðaðist um Ísland 1780, lýsir einni af aðferðum þeim sem menn höfðu til að geyma kjöt til vetrarins. Kjötið var soðið þar til það losnaði frá beinunum og var þá þjappað ofan í smátunnur, floti rennt yfir og tunnan slegin aftur og hélst kjötið ferskt árið um kring. Þetta kjöt segir Mohr að hafi kallast kæfa. Því má segja að kjötið hafi verið „kæft“ í ílátum þeim sem það var geymt í. Í landi Eintúnaháls, Kirkjubæjarhreppi, V-Skaft., heitir Kæfugil í svonefndum Hrossatungum og eftir því rennur Kæfugilslækur. Sagt var að fjárhópur hafi eitt sinn kafnað neðst í gilinu í snjó. Klöpp í gilinu nefnist Drykkjarsteinn. Þar sprettur upp volgt vatn sem sauðfé sótti mjög í að drekka. Nyrst í Össurheiði í landi Höfðabrekku í Mýrdal, V-Skaft., er hellirinn Kæfustúka. Þar hefur fé kafnað. Örnefnið Kæfustúka er einnig nefnt í örnefnaskrá Kerlingardals, nágrannabæjar Höfðabrekku, en ekki er auðséð af lýsingum hvort um sama hellinn er að ræða. Í landi Kálfafellskots í Fljótshverfi, V-Skaft., í svonefndum Neðri-Kvíum, er hellir við Brúará, sem heitir Kæfir. Hópur af fé kafnaði þar. Skálabrekkur heita í landi Ytri-Skóga undir Eyjafjöllum; um þær liggur Kæfugil og fellur smálækur eftir því. „Í það kæfir mjög í landnyrðingsbyljum“, segir Þórður Tómasson í örnefnaskrá. Þegar talað er um rjóður í örnefnalýsingu Voga í Skútustaðahreppi, S-Þing., er ekki átt við skógarrjóður heldur eyður í apalhrauninu. Eitt margra rjóðra er Kæfurjóður og dregur nafn af miklum snjó sem kæfir fram af kömbunum í kring, og þann snjó tekur ákaflega seint upp á vorin. Í landi Víða, Reykdælahreppi, S-Þing., er Kæfumýri, allstór mýri sem gengur suður frá Másvatni. Eftir henni rennur Kæfulækur. Mýrin er mjög ill yfirferðar og hættuleg fyrir skepnur og hafa margar kindur farist þar. Kæfulækurinn er einnig hættulegur. Á Höllustöðum í Reykhólahreppi, A-Barð., er Kæfukelda. Hún er ein af mörgum keldum sem mynda svonefndan Bæjarál, og er honum lýst svo að það séu „miklar forir, vatnselgur í miðjunni, einkum í rigningatíð“. Ekki verður Kæfukelda nú staðsett nákvæmlega og ekki önnur skýring nafnsins tiltæk en sú, að líklega hafi skepnur farist þar. Í minni heimildarmanns lifði stef úr vísu sem ort var í orðastað bónda er bjó á Höllustöðum um 1870 og hljóðar svo: Faðir minn sæll í Kæfukeldu Líklegt má því telja að Kæfukelda hafi verið nefnd svo vegna þess að þar hafi skepnur kafnað. Kæfufoss er í Hvammsdalsá í Saurbæ í Dalasýslu en engin skýring fylgir nafninu. Heimildir: Jónína Hafsteinsdóttir
|
Október 2009 |
Ölvatnsholt - Ölvisholt |
|
Bæjarnafnið er til á tveimur bæjum á Suðurlandi, annars vegar í Flóa og hins vegar í Holtum. Bæjarnafnið í Holtum kemur fram í aðeins eldri heimild en hitt. Það er skrifað Olvashollt eða Olvassholltt í fornbréfi 1503 (DI VII:635-636) og Olvarsholltt 1504 (DI VII:677-678). Í yngri heimildum hafa rithættir verið með ýmsu móti:
Í örnefnaskrá frá miðri 20. öld er skrifað Ölversholt. Ýmsar aðrar myndir eru til í óprentuðum heimildum: Öláshollt 1681, Ósaholt 1729, Ölvandsholt 1795 og Ölasholt 1798 (Holtamannabók I:550).
Fleiri rithættir hafa verið til: Ölfusholt og Ölvarsholt. Einn skýringarkostur bæjarnafnsins er að holtið hafi verið nefnt Ölver og nafnið aukið í Ölversholt til nánari skýringar. Ölver er nafn á fjalli sunnan Borgarfjarðar, einnig nefnt Ölvishaugur í Þjóðsögum Jóns Árnasonar (I:449). Ölver er einnig til sem nafn á haugum, hólum eða skerjum. Nöfnin eru mannanöfn eins og kunnugt er, Ölver í sænskum rúnaristum og Ölvir í Landnámu og fornsögum með Ölver sem hliðarmynd. Uppruni nafnanna er ekki fullljós. Sumir telja að forliðurinn eigi sér skylt orð í gotnesku alhs sem merkir ‚hof‘ og seinni liðurinn, ver, sé skylt so. verja og að mannsnafnið Ölver merki þá ‚hofprestur‘. (Lena Peterson: Nordiskt runnamnslexikon. http://www.sofi.se. Ekki verður hér talið líklegt að Ölversholt eigi sér þennan uppruna.
Ölvesholt er einnig til sem örnefni í landi Straumfjarðar í Álftaneshreppi á Mýrum, en um nánari sérkenni þess holts eða eiginleika er ekki vitað. Helstu heimildir: Svavar Sigmundsson
|
September 2009 |
Kluftar |
Huppa frá Kluftum. Málverk eftir Halldór Pétursson. |
Jörðin Kluftar var lengi efsta byggt ból í Hrunamannahreppi austanverðum en fór í eyði árið 1954. Bæjarins er fyrst getið að því er virðist í manntalinu 1703 og heitir þar Kluttar. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá árinu 1709 er nafnið „Kluttar (rectius Kluftar)“. Á lausa örk sem liggur í Jarðabókinni hefur Árni Magnússon skrifað upp bæjanöfn í Eystri- og Ytrihrepp og þar er í svigum aftan við nafnið „á Kluckum“. Svo er að sjá sem bæjarnafnið vefjist nokkuð fyrir Árna og hann sé að leiðrétta það og hugsanlega að leita skýringa, nema um afbökun sé að ræða. Í lýsingu Hruna- og Tungufellssókna árið 1840 er bærinn nefndur Kluftar og í Jarðatali 1847 og Nýrri jarðabók 1861 er Kluptar og nafnið er einnig þannig ritað í skrá um verk Jarðabótafélagsins í Hrunamannahreppi 1845−54. Bærinn heitir enn Kluptar í Bæjatali 1915 og Kluftar í Örnefnabók Hrunamannahrepps sem Ingimundur Einarsson frá Laugum teiknaði um 1940. Um þetta leyti er nafnmyndin Kluftir farin að sjást, t.d. í Fasteignabók árin 1932 og 1942 og lifa báðar nafnmyndir í máli manna. Kluftar má engu að síður teljast gróin málvenja. Til var að menn sem fæddir voru kringum aldamótin 1900 segðu Kluttar („Kluttarnir“) og þeirri mynd bregður raunar fyrir enn í máli Hrunamanna.
Ekki er gott að fullyrða hvað veldur því að farið er að segja Kluftir (kvk.) í stað Kluftar/Kluttar (kk.) en vera má að þar sé á ferðinni „leiðrétting“. Orðið kluftir (kvk.ft.) er víxlmynd við klyftir (kvk.ft.) sem merkir ‘klof; gin, geilar’ eða ‘gil’. Skyld orð í grannmálum eru fær. kluft ‘gjá’, nno. kluft, klyft ‘gjá, klof’, sæ. kluft(a), d. kløft ‘gjá’. Fyrir norðvestan bæinn á Kluftum er einmitt alldjúpt og sérkennilegt gljúfur, Bæjargljúfrið eða Kluftagljúfrið, og nokkuð ljóst að þar eru „kluftirnar/klyftirnar“ sem bærinn fær nafnið af. Fyrirsögn á örnefnaskrá eftir Þorstein Bjarnason frá Háholti er Kluftir (Kliftún – Klukkur). Kliftún kannast menn við sem skýringartilraun og Klukkur er mjög líklega sprottið af hugmynd Árna Magnússonar um nafnið. Rétt er að halda því til haga í þessu sambandi að Klukkufoss heitir allstór foss í Litlu-Laxá sem rennur með Kluftalandi, líka nefndur Innri-Kluftafoss.
Margir bæir á Íslandi hafa orðið kunnir vegna þess að þaðan hafa komið einstaklingar sem getið hafa sér gott orð fyrir atgervi eða afrek einhvers konar. Á Kluftum var kostakýrin Huppa, ættmóðir Kluftakynsins sem dreifst hefur um allt land og haft víðtæk áhrif á nautgriparækt Íslendinga. Huppa var fædd 1926, lifði langa ævi og eignaðist mörg afkvæmi sem reyndust vel og sum með ágætum. Hróður hennar barst víða um land. Haustið 1940 sendu Mývetningar vörubíl alla leið til Reykjavíkur til að sækja nautkálf undan Huppu og þar með hafði Kluftakynið numið land á Norðurlandi. Huppa var brandhuppótt að lit og því þrílit, en fyrr á tíð þótti best mjólk úr þrílitum kúm, rauðum, svörtum og hvítum, því hún var talin margra meina bót.
Eins og vænta má er slíkur afburðagripur ekki af jarðneskum ættum einum saman, og kunna Hrunamenn enn í dag að rekja ætt Huppu til huldunauts og þarf ekki lengra aftur en til síðustu áratuga 19. aldar. Myndin, sem hér fylgir, er af málverki Halldórs Péturssonar listmálara. Það var málað í tilefni hálfrar aldar afmælis Huppu að tilstuðlan Búnaðarfélags Íslands. Í baksýn er bærinn á Kluftum og umhverfi hans þar sem sjá má Bæjargljúfrið. Að lokum má geta þess að til heiðurs þessari afburðakú hefur skýrsluhaldskerfi í nautgriparækt fyrir kúabændur verið nefnt Huppa.
Heimildir:
Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdan Jónsson. Svavar Sigmundsson sá um útgáfuna. Reykjavík 1979.
Munnleg heimild: Jónína Hafsteinsdóttir
|
Ágúst 2009 |
Ríp, Rípa, Rípill |
Ríplar á Siglufirði. Mynd: www.siglufjordur.is |
Ríp kvk.er bær og kirkjustaður í Hegranesi í Skag. sem fyrir kemur í Íslendinga sögu í Sturlungu (I:514). Það er og til sem örnefni í Fljótum í Skag. Merkingin er ‚klettur, klettasnös‘. Orðið kemur fyrir í kvæðinu Rekstefju eftir Hallar-Stein (12. öld): „raðvandr hilmir rendi/ríp i bratta gnípu“ (28) (SkjA I:550) og merkir líklega ‚mjór fjallshryggur‘. Í nýnorsku merkir rip ‚borðstokkur‘.
Rípur kk. er klettahæð sunnan undir Stiftamtinu í Mosfellssveit, Kjós. og er merking einnig til sem ‚langt melholt‘, ‚klettabrún‘, ‚smáhæð‘. En til er einnig merk. ‚grasrönd, rimi, fitjar, teygingar‘.
Með viðskeytinu -ill er síðan myndað orðið ripill ‚smádrangi‘ og örnefnið Rípill sem er m.a. fjall norðan Dalvíkur í Eyf. og hryggur í fjalli í norðanverðum Héðinsfirði, Eyf. (Árbók 2000:238-9). Merkingin er ‚melrimi, urðarhryggur eða garður af jökulruðningi‘. Það er til í samsetningum, m.a. Hólsrípill og Sauðakotsrípill á Ufsaströnd, Eyf. Nú hafa nýir snjóflóðavarnargarðar í Siglufirði að tillögu Örnefnafélagsins Snóks fengið nöfnin Hlíðarrípill, Hafnarrípill, Skriðurípill, Skálarrípill og Bakkarípill. (Sbr. sksiglo.is 24.7.2009).
Í íslensk-latneskri orðabók Guðmundar Andréssonar 1683 er Ripell skýrt með latínu scalprum (134), sem aftur er þýtt í Kleyfsa, latnesk-íslenskri orðabók, sem ‚lítið höggjárn‘ eða ‚grafall‘ (294).
Flt. af ripill er ríplar eða riplar, sbr. örnefnið Riplar norðarlega á Látraströnd, S-Þing. (Árbók 2000:140). Í nýnorsku er þekkt orðið ripel í merk. ‚kjepp, stake‘. Í vísustúf eftir Þórhildi skáldkonu í Njálu kemur fyrir orðið gapriplar (Ísl. fornrit XII:89) sem þýtt hefur verið ‚gapstaurar‘ eða ‚personar som glor‘ (Heggstad, 139). Ekki er ljóst hvaða merking liggur í málshættinum „Það rífst sem mús á riplum“ sem finna má í Málsháttasafni Magnúsar prúða Jónssonar frá 16. öld (JS 391, 8vo) (Ritmálssafn Orðabókar Háskólans) en hugsanlega á ripill við e-ð oddhvasst eða beitt (verkfæri). Rípa er auk þess tröllkonunafn í þulum Ólafs Davíðssonar og er þá merkingin þar líklega ‚stórvaxin kona, lík kletti‘.
Rípa kvk. er mýrlend grasreim á Hnappavöllum í Öræfum í A-Skaft. Í færeysku merkir rípa ‚rönd‘ og í sænskum mállýskum merkir ripa ‚liten strimma‘ eða ‚skåra‘. Tilgáta um að nafnið sé dregið af ripa á ítölsku ‚árbakki’ (Pétur Björnsson ræðismaður, í símtali 25. júlí 2005) er því of langsótt.
Þess má geta að hliðstætt örnefni er í Danmörku þar sem eru Rípar (nú Ribe), fornfrægt biskupssetur. Þar sem nafn staðarins kom oft fyrir í latneskum heimildum var nafnið tengt latínu ripa ‚árbakki‘ en það er mála sannast að það er af norrænum uppruna eins og íslensku örnefnin í merk. ‚stribe, strimmel‘ en ekki er ljóst hvað í landslaginu liggur þar að baki (Bent Jørgensen, Stednavneordbog, 231).
Helstu heimildir:
Árbók Ferðafélags Íslands. Reykjavík 1973.
Árbók Ferðafélags Íslands. Reykjavík 2000.
Ásgeir Bl. Magnússon, Íslensk orðsifjabók. Reykjavík 1989.
Guðmundur Andrésson, Lexicon Islandicum. Ný útgáfa. Reykjavík 1999.
Leiv Heggstad, Finn Hødnebø, Erik Simensen, Norrøn ordbok. 3. utg. av Gamalnorsk ordbok. Oslo 1975.
Bent Jørgensen, Stednavneordbog. 2. udg. Kbh. 1994.
Kleyfsi = Nucleus latinitatis. Ný útgáfa. Reykjavík 1994.
Njála = Brennu-Njáls saga. Einar Ól. Sveinsson gaf út. Ísl. fornrit XII. Reykjavík 1954.
Skjaldedigtningen = Den norsk-islanske skjaldedigtning ved Finnur Jónsson. A. Kbh. 1967.
Sturlunga saga. Jón Jóhannesson, Magnús Finnbogason og Kristján Eldjárn sáu um útgáfuna. Reykjavík 1946.
Svavar Sigmundsson
|
Júlí 2009 |
Örtugadalur |
|
Örskotsteigadalur eða Örtugadalur er lítið dalverpi sem gengur út úr Galtardal á Fellsströnd í Dalasýslu. Nafnið Örtugadalur er þekkt úr eldri heimild en Örskotsteigadalur, þ.e. úr riti Árna Magnússonar Chorographica Islandica frá byrjun 18. aldar þar sem hann er að lýsa ýmsum reiðleiðum: „Oddrúnarbrekkur upp hjá Krossdal á Skarðsströnd og ofan Örtugadal út úr Galtardal.“ (90). Örskotsteigadalur kemur fyrst fyrir í falsbréfi um landamerki Galtardalstungu um 1775: Ørskotzteigadalsgil (DI XIII:401). (Sjá Einar G. Pétursson 1992: 32). Í lýsingu Hvammsprestakalls 1839 er dalverpið nefnt Örtugardalur (Dalasýsla, 83) og í sóknarlýsingu Skarðsþinga frá 1846 segir Friðrik Eggerz: „Örtugadalur er nú kallaður þar sem áður hér Örskotsteigadalur“ (Dalasýsla, 117). Í landamerkjalýsingu Litla-Galtardals í Landamerkjabók Dalasýslu 1884 er nafnið Örskotsteigadalur. Þannig er nafnið einnig á kortum. Nafnið er enn í dag, skv. tilkynningu um fjallskil 2008, Örskotsteigadalur, „2. leit Klofningsfjall að Örskotsteigadal“ (Álagning fjallskila á Fellsströnd 2008) (Netið, skoðað 2. júlí 2009). Í örnefnalýsingu frá 1929 er eingöngu nefndur Örskotsteigadalur: „Örskotsteigadalur að norðanverðu liggur undir Litla-Galtardal; hann er girtur hamrabeltum, og er víða illt uppgöngu.“ (Ólafur Guðfinnsson, Örnefnaskrá 1929) en í örnefnalýsingu 1953 segir Gestur Sveinsson þetta: „Dalurinn og gilið er þó aldrei kallað fullu nafni. Það þykir of erfitt að bera það allt fram, og er því venjulegast sagt Örtugadalur (14) og Örtugadalsgil (15).“ Gestur Guðfinnsson drepur á þetta í Árbók Ferðafélagsins 1977: „En það örnefnið sem olli kannski mestum heilabrotum og vangaveltum með heimamönnum í Galtardal á sínum tíma var nafn á afdal sem verður norðaustur úr aðaldalnum: Örskotsteigadalur. Örtugadalur í daglegu tali. En niðurstaða fékkst aldrei í því máli.“ (53) Svavar Gestsson alþingismaður tók málið upp í svarbréfi við fyrirspurnum Örnefnastofnunar 1992 og segir þar: „Dalurinn heitir í daglegu tali Örtugadalur. Mér var sagt vestra að dalurinn héti Örskotsteigadalur. Ég hef alltaf talið að það heiti væri skýringartilraun, og ég hef með sjálfum mér lengi giskað á að hið rétta nafn sé Örkotsteigadalur en ekki Örskotsteigadalur. … Það má geta þess um dal þennan að hann er eiginlega falinn í fjöllunum séð frá dalbæjunum tveimur, það er svo sem eitt örskot að komast þangað. Kindin sem hleypur frá túninu í Litla-Galtardal týnist á örskotsstundu. En þar gæti líka verið örkot. Svo mikið er að minnsta kosti víst að enginn íbúi sveitarinnar skilur orðið Örtugadalur sem gæti þó verið rétta nafnið!“ (Bréf til Örnefnastofnunar 11. des. 1992). Orðið örkot er ekki þekkt úr heimildum, aðeins örreytiskot! Ekki er heldur vitað til að þarna hafi verið búseta. Spurningin er enn opin: hvort er upprunalegra í örnefninu, örskot(steigur) eða örtug? Hvort er Örtugadalur stytting á hinu eða Örskotsteigardalur lenging á Örtugadal? Ólíklegt er að Örtugadalur sé stytting á Örskotsteigardalur. Þá hefði s-ið átt að haldast í styttra nafninu. Því er líklegra að Örtugadalur sé upphaflegra nafn. Orðið örskot var sem mælieining 240 faðmar, skv. Grágás. Teigur af þessari lengd hefði þá átt að vera í dalnum. Annars er orðið örskotsteigur ekki til í heimildum og ólíklegt er að sláttuteigur hafi verið í dalnum þar sem undirlendi er lítið. (Munnleg heimild: Einar G. Pétursson). Teigur getur þó líka merkt ‚grasgeiri í fjalli‘. (Ásgeir Blöndal Magnússon 1989). Orðið örtug merkti '1/3 eyris' að fornu (Baugatal Grágásar). Í Jónsbók er einungis talað um örtug í ákvæðum sem tekin voru upp úr norskum lögum. Á 14. og 15. öld er örtug metið á „20 vegna penninga“ sem kemur heim og saman við norskt verðgildi. Örtug virðist annars ekki hafa verið notað hérlendis að neinu marki, sem Jakob Benediktsson telur stafa af því að mynt hafi yfirleitt í litlum mæli verið notuð hér á landi (KLNM 21, d. 19). Í Alþingisbók frá 1636 er dæmt í sök „til 13 marka og 8 örtuga“ (Alþingisbækur V:435). Í dómi yfir Mála-Snæbirni á Mýraþingi 1729 er sökunautur dæmdur til að greiða sömu sekt, „átta örtygi og þrettán mörk“ (Ársrit Sögufélags Ísfirðinga 1960:82). Hugsanlegt er að Örtugadalur merki dal sem leigður var til beitar og með örtug sé átt við leigugreiðsluna. Í Jarðabók Árna og Páls er talað um að ábúendur í Innri-Galtardal leyfi „stundum nokkrum mönnum lamba upprekstur á sumardag og þiggja betalíng fyrir“ (114). Hér er að vísu átt við Stóra-Galtardal en ekki Litla-Galtardal. Í Noregi er til bæjarnafnið Ørtugen í Verdal. Þar er það talið eiga við verðeiningu fyrir landskuld. (Oluf Rygh, Norske Gaardnavne 15:140). Ástæðan fyrir því að nafnið Örtugadalur hélst ekki sem opinbert nafn gæti verið að orðið örtug var sjaldgæft hér á landi og hefur því snemma orðið fyrir endurtúlkun. Ör- hefur orðið örskot og –tug að teig í máli manna, tveir liðir sem gefa merkingu hvor um sig þó að orðið örskotsteigur sé ekki þekkt annars staðar. En upphaflega nafnið hefur þó lifað meðfram í daglegu tali manna. Heimildir: Svavar Sigmundsson
|
Júní 2009 |
Bár |
Bár í Eyrarsveit. Atlaskort Landmælinga Íslands |
Tveir bæir á Íslandi hafa borið heitið Bár, annar í Eyrarsveit á Snæfellsnesi, hinn í Flóa í Árnessýslu. Fyrrnefnda jörðin er nú tvískipt og heitir Suður-Bár og Norður-Bár. Í Íslenskri orðabók (2007) segir að nafnið Bár sé íslenskun á Bari delle Puglie á Ítalíu og í Íslenskri orðsifjabók eftir Ásgeir Bl. Magnússon segir um Bár: "nafn á borg í Suður-Ítalíu sem kom allmikið við sögu á miðöldum. Ísl. bæjarnafnið tekið upp eftir erlenda borgarheitinu Bari." Það virðist semsagt vera ráð fyrir því gert að bæjarnafn uppi á Íslandi sé nefnt eftir borg suður á Ítalíu. En fær það staðist? Getur kannski verið að ítalska borgin dragi nafn af íslensku bújörðunum? Eða er e.t.v. líklegast að hvortveggja nöfnin hafi orðið til sjálfstætt?
Borgin Bari á Ítalíu er sannarlega til og hefur verið frá örófi alda. Hún er staðsett ofarlega á aftanverðum hæl Ítalíuskagans og á rætur í grískum nýlendum á Suður-Ítalíu. Upphaflega hét hún Barion en Barium upp á latínu. Í Árna sögu biskups kemur afbrigði þessara nafnmynda fyrir: "in adventu beati Nicholai í Barin" (Sturlunga saga I 1988:807). Heilagur Nikulás er verndardýrlingur borgarinnar og fyrirmynd jólasveinsins. Íslenskur nafni hans, Nikulás Bergsson ábóti á Munkaþverá, heimsótti borgina um miðja 12. öld og frásögn hans af ferðalaginu, Leiðarvísir og borgaskipan, er enn varðveitt. Á einum stað telur Nikulás upp borgir á Ítalíu sem eiga sér sérstaka dýrlinga: "Í Bár hvílir sanctus Nicholaus en alinn í borg þeirri er Patera heitir. Episcopus var hann í Mirrea. Þaðan hófu kaupmenn hann í Bár og komu þar sex nóttum eftir krossmessu á vorið með helgan dóm hans" (Sturlunga saga, Skýringar og fræði, 1988:62).
Í Leiðarvísi Nikulásar er til siðs að nefna erlendar borgir, héruð og örnefni yfirleitt upp á íslensku. Þannig er Puglia nefnt Púll, Aquino = Akvínaborg, Capua = Kápa, Salerno = Salerniborg, Santa Maria del Kassiopi = Maríuhöfn, Antalya = Átalsfjörður, Mons Gaudii = Feginsbrekka, Tiber = Tífur, Taro = Tár. Greinileg tilhneiging er til að nota innlenda orðhluta í þýðingunum þar sem því verður komið við, t.d. brekka, fjörður, höfn, og í öðrum tilfellum eru þekkt íslensk orð sett í stað þess erlenda, sbr. Kápa og Tár. Líklegt verður að telja að sama máli gegni um Bár. Nikulás Bergsson hefur þekkt örnefnið af Íslandi og sett það í stað þess ítalska í riti sínu. Það hefur ekkert vafist fyrir íslenskum lesendum hans á þessum tíma að átta sig á tengingunni.
Bár í Flóa kemur við sögu á 16. eða 17. öld. Í fornbréfasafni segir að kirkjan í Öndverðarnesi eigi "tvö stakksengi í Flóamýri, nærri Bár" (Diplomatarium Islandicum XV:645). Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er bæjarins í Flóa getið (II:147). Á öðrum stað, þegar verið er að ræða um Skálholtsstað, er talað um annað örnefni af sama toga: "Landþröng er hjer mikil, svo vinnuhestar staðarins eru tíðum burtlátnir til hagagöngu um vor eður sumartímann í lönd staðarjarðanna, þar sem heitir Miklaholtsnes og Bárar foruð" (II:291). Örnefnið er í þessu tilfelli annað hvort dregið af staðháttum eða hugsanlega hefur Bár þarna verið nafn á fornri hjáleigu (Miklaholt var a.m.k. hjáleiga). Örnefnalýsingar Bárar í Flóa gefa engar skýringar á merkingu nafnsins.
Bár í Eyrarsveit kemur ekki við sögur fyrr en á 15. öld. Bærinn er nefndur í kaupmálabréfi frá 1480 og í vitnisburðarbréfi frá 1440 (DI X: 20-21) segir: "En í millum Bárar og Þórdísarstaða að sjónhending skal vera úr stapanum og í stein þann er stendur norðast í Krókaskeri ... Í millum Arnarhóls og Bárar að sjónhending ræður úr grassteini og ofan í árdalinn hjá götunum ..." (DI VI:295). Bærinn er nefndur ótal sinnum í Sýslu- og sóknalýsingum Bókmenntafélagsins frá miðri 19.öld og mörg örnefni eru dregin af nafni hans: Bárarsnoppa, Bárarsker, Bárarvatn, Bárarháls o.m.fl. Fjöldi örnefna sem draga nafn af jörðinni bendir til þess að heitið sé gamalt. Vísa geymir m.a.s. eitt þeirra:
Naustálsbær og Bárartröð
bendast á við Skolla,
lítið stykki af Lágustöð
er leiðin fyrir hann Bolla.
Í örnefnaskrá Bárar sem varðveitt er í örnefnasafni Árnastofnunar er gerð tilraun til að skýra nafnið. Þar stendur: "Bár var áður ein jörð að öllu leyti, en seinna urðu býlin tvö, Suður-Bár og Norður-Bár. ... Nokkur spölur er á milli íbúðarhúsanna. Þau standa bæði á mjóum, en löngum hrygg, sem nær suður að Spjör og austur á móts við Þórdísarstaði. ... Hryggur þessi er með öldum og toppum, og hyggur Pétur [Sigurðsson, heimildarmaður að skránni], að nafnið Bár sé dregið af lögun hans".
Hér er þá komin fram nærtækasta skýringin á merkingu nafnsins. Í örnefninu er varðveitt sama rót og er í samnafninu bára sem merkir 'alda', 'gára' eða 'ójafna'. Bárur og ójöfnur geta sannarlega komið fyrir í landslagi eins og á sjó. Öldur, hryggir, hálsar og ásar eru víða í íslensku landslagi og viðbúið að íslensk örnefni dragi dám af því.
Örnefnið Bár er kvenkynsorð eins og samnafnið bára en hefur sterka beygingu (eins og ár, þ.e.a.s. í merkingunni 'fjöl sem notuð er við róður'). Örnefnið varðveitir þannig leifar af fornri beygingarmynd. Ekki getur því verið rétt eins og segir í orðabókum – að bæjarnafnið Bár dragi nafn af ítalskri borg – heldur er hér um gamalt íslenskt orð að ræða og tilviljun ein að það líkist ítalska borgarheitinu. Þá tilviljun nýtti Nikulás ábóti sér í ferðasögu sinni.
Hallgrímur J. Ámundason
|
| Maí 2009 |
Brúsa-nöfn |
 Himbrimi. Ljósmynd: Jóhann Óli Hilmarsson |
Jónína Hafsteinsdóttir
|
| Apríl 2009 |
Strjúgur |
|
Strjúgsstaðir heitir bær í Langadal í A-Hún. "Upp undan bænum er Strjúgsskarðið. Eftir því rennur lækur, sem kallaður er Strjúgsá." Örnefnin Strjúgshólma, Strjúgshjalla, Strjúgsgil, Strjúgsfoss, Strjúgshaug, Strjúgstjörn og Strjúgsnibbu er þar líka að finna (Örnefnaskrár Strjúgsstaða, Bólstaðarhlíðarhr., A-Hún.). Í Landnámu er getið um landnám Þorbjarnar strúgs í Langadal. Bærinn er sagður kenndur við hann og nefndur Strúgsstaðir. Nafnið á í þessu tilfelli að vera viðurnefni Þorbjarnar og merkja 'hroka' eða því um líkt. Strúgur og Strjúgur eru tvímyndir sama orðs og finnast á víxl í heimildum um þessa staði, ekki ósvipað og orðin hnúkur og hnjúkur sem eru mállýskubundin í íslensku. Strjúgsá heitir annar bær við innanverðan Eyjafjörð. Þar er Strjúgsdalur og nokkur örnefni sem kennd eru við ána: Strjúgsárklettar, Strjúgsáreyrar, Strjúgsárskriður (Örnefnaskrár Strjúgsár, Saurbæjarhr. Eyf.). Báðir bæirnir eru farnir í eyði. Örnefnið Strjúgshylur er til í Langá í landi Villingadals í Önundarfirði (Örnefnaskrá Villingadals, Mýrahr., V-Ís.). Í landi Skarðs (eða Svaðaskarðs) í Dalsmynni (S-Þing.) finnast örnefni sömu ættar. Strjúgsgil heitir þar og önnur örnefni eru dregin af því (Strjúgsgilsflá, ‑klettar, ‑skriða, ‑tungur). Úr Strjúgsgili rennur Strjúgsgilslækur (Örnefnaskrá Skarðs, Grýtubakkahr., S-Þing.). Neðst í Leirdalsheiði, í landi Grýtubakka (S-Þing.), er annað Strjúgsgil. Um það rennur Strjúgsá (Örnefnaskrá Grýtubakka, Grýtubakkahr., S-Þing.; sjá einnig Árbók FÍ 1992, bls. 107 og 2000, bls. 153). Hugsanlega leynast fleiri örnefni á Íslandi kennd við strjúg. Á það var minnst að strjúgur hafi haft merkinguna 'hroki'. En orðið getur samkvæmt orðabókum merkt ýmislegt fleira. Til dæmis getur strjúgur verið 'matur sem búinn er til úr dýra- eða fiskabeinum með því að leggja þau í súr'. Einnig getur orðið merkt 'reiði' og staðbundið getur það staðið fyrir 'kalsavind'. Athyglisvert er að í öllum tilfellunum tengjast örnefni með strjúg- ám eða lækjum með einum eða öðrum hætti: Strjúgsár eru þrjár talsins, Strjúgshylur einn og um Strjúgsgil rennur Strjúgsgilslækur. Hugsanlegt er að í strjúgi sé varðveitt orð sem merkt hefur upphaflega eitthvað í líkingu við 'streyma' eða 'renna' og upphaflega sé Strjúgur árheiti. Hallgrímur J. Ámundason
|
| Mars 2009 |
Sjömannabani |
 Núpur BA-69 á strandstað |
Jónína Hafsteinsdóttir
|
| Febrúar 2009 |
Kleif |
|
Örnefni með orðliðnum -kleif- eru fjölmörg á Íslandi og finnast víða um land. Bæjarnafnið Kleif kemur nokkrum sinnum fyrir í eintölu (í Eyf., Skag., N-Múl., S-Múl.) og ekki síður í fleirtölunni Kleifar (Strand., Snæf., Dal., N-Ís.). Frá Kleifum í Kaldbaksvík (Strand.) er Magnea Magnúsdóttir rithöfundur (Magnea frá Kleifum). Önnur bæjanöfn með Kleif- eru t.d. Kleifa(r)kot (N-Ís.), Kleifargerði (Skag.), Kleifastekkur (S-Múl.), Kleifárvellir (Hnapp.) og Kleifastaðir (A-Barð.). Sumra þessara bæja er getið þegar í Landnámu.
Kleifarvatn er að líkindum þekktasta örnefnið með þessum orðlið. Vatnið liggur undir Sveifluhálsi á Reykjanesskaga. Vatnsskarð er rétt norðan við vatnið og í skarðinu er kleifin sem Kleifarvatn er kennt við. Skáldsaga eftir Arnald Indriðason ber sama nafn og gerist að hluta við vatnið.
Kleifahreppur var nafn á hreppi í Vestur-Skaftafellssýslu (nafnið hvarf 1892 þegar hreppnum var skipt í tvennt). Í örnefnaskrá Markar í hinum forna Kleifahreppi segir: "Rétt innan við Stjórn ... er ... lækur, sem heitir Strákalækur ... Vegurinn upp með honum og áfram upp í heiði liggur upp svonefnt Klif, og er hann nefndur Klifgata. Framan (utan) við lækinn er svæði, sem nefnt er Kleifar. Kleifahreppur dró nafn sitt af þeim." Kleifaheiði heitir heiðin milli Patreksfjarðar og Barðastrandar. Á henni stendur Kleifabúi, steinkarl sem hlaðinn var af vegavinnumönnum árið 1947 (sjá mynd). Í Heimaey eru örnefnin Kleifar og Kleifnaberg. "Upp af Kleifnabergi er grasbrekka nefnd Kleifar. Er uppgangan að henni nefnd Neðri-Kleifar ... en ofan við brekkuna Efri-Kleifar." Á Suðureyri við Súgandafjörð "er Kleifin, hún er þar sem farið var niður af bökkunum og í fjöruna. Þetta var ansi erfið brekka ..." Í Sogni í Ölfusi er örnefnið haft um gil: "Heimri-Kleif: Lítið gil, sem kemur ofan af Þýfum ... Ytri-Kleif: Djúpt gil, kemur ofan af Vestri-Þýfum. Brattir klettar að austan en skriðubrekkur að vestan." Í Kaldárhöfða í Grímsnesi örnefnið haft um skarð milli tveggja hóla: "Norðan við bæinn er Höfðinn, hár og víðáttumikill hóll. Norðvestan við aðalhöfðann er hár og allstór hóll og er hann aðgreindur með nafninu Vesturhöfði; og aðalhöfðinn þá nefndur Austurhöfði. Skarðið milli höfðanna heitir Kleif; toppmyndaður hóll er í Kleifinni, er heitir Kleifbúi." Í Hvalfirði heitir svæði milli Þyrils og Botns Kleifar. Það er þar sem vegurinn stóð tæpast og brattast var niður í fjöru. Jórukleif er þekkt úr þjóðsögunum. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar (I, 173-5) segir frá Jórunni sem kölluð var Jóra, stúlku úr Flóanum. Í Bárðarsögu Snæfellsáss (frá 14. öld) er Jóra þessi hinsvegar talin til tröllkvenna en örnefnið Jórukleif kemur þar einnig fyrir (Íslensk fornrit XIII). Samkvæmt þjóðsögunni tók hún sér bólfestu í Henglinum og eru síðan þar nokkur örnefni kennd við hana: Jóruhlaup, Jóruhellir, Jórusöðull. Jórukleif er þó kunnast þeirra og er í þjóðsögunni sagt vera hamragil "og heitir enn í dag Jórukleif af því að Jórunn lá þar oft fyrir ferðamönnum til að ræna þá eða drepa". Í Sýslu- og sóknalýsingum Bókmenntafélagsins fyrir Árnessýslu (bls. 174) segir hinsvegar: "Jórukleif kallast klettótt, lág heiðarbrún með Þingvallavatni að vestan". Í Holti í Kirkjubæjarhreppi virðist nafnið merkja þröngan dal, gil eða gljúfur: "Í Kleifum eru talsverðar skógarleifar ... Innst í Kleifum fellur Grjótá í gljúfri ofan í dalinn. ... Í Kleifum þrengist dalurinn mjög, eins og nafnið bendir til." Í Síðumúla í Hvítársíðu heita Kleifar "skarð milli Vesturása (Gálgaáss) og Austurása." Í Mörtungu í Hörgslandshreppi virðist nafnið eiga við um dal: "Hér endar raunverulega Miðtungnaárgljúfrið, en tekur við allvíður dalur en stuttur. Hann heitir Kleifar, austan megin Miðtungnaár. ... Ofan við Kleifar heita Kleifnabrýr." Fjölmörg önnur örnefni hafa orðliðinn -kleif-: Draugakleif, Hvestukleifar, Kleifabrysti, Kleifahellir, Kleifahjalli, Kleifahvolf, Kleifarhorn, Kleifarskál, Kleifarurð, Kleifarvík og svo mætti lengi telja. Orðliðurinn -kleif- er þekktur í norskum örnefnum og vafalaust víðar á norrænu málsvæði. Merkingin er þar sögð vera "bratt og oftast steinut bakke som fører veg ellert stig over". (Norsk stadnamnleksikon, bls. 258.) Það er notað bæði í eintölu og fleirtölu og í samsettum örnefnum. Dæmi: Kleive, Krokkleiva, Rødkleiva, Svinakleiv. Samkvæmt orðabókum merkir kleif eftirfarandi: 'klif' (sem aftur er 'hæð', 'einstigi', 'fjallaskarð' eða 'klettur'), 'geil í fjallshlíð', 'skarð', 'brött brekka' (grýtt), og í fleirtölu, kleifar: 'klettar' (afsleppir að ofan). Orðið kemur fyrir í norrænum málum með svipaða merkingu. Að baki liggur indóevrópska rótin *glei- sem hefur merkt eitthvað í áttina við 'líma' eða 'klístra saman'. Náskyldir ættingjar eru orð eins og klífa, klifra, klif, kleifur en fjarskyldari t.d. klína og kleppur. Nærtækt er einnig að benda á orð eins og enska cliff og danska klippe sem hvorttveggja merkir 'klettur'. Dæmin hér að ofan sýna að orðabækur fara nærri um merkinguna. Kleif eða kleifar er haft um staði sem standa í miklum halla og erfitt er að klífa. Það geta ýmist verið brattar brekkur eða klettar, gil eða skörð. Í stöku tilfelli er nafnið haft um dalverpi. Tilvitnanir eru í örnefnaskrár í Örnefnasafni Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi nema annars sé getið.
Hallgrímur J. Ámundason
|
| Janúar 2009 |
Þingmanna-örnefni |
 Þingmannaheiði, milli Vattarfjarðar og Vatnsfjarðar |
Svavar Sigmundsson |
Örnefni mánaðarins 2008 |