Örnefni mánaðarins 2002-2006

Akbraut | Baula | Bót | Brenna | Búrfell | Depill | Dirgira-örnefni | Dímon | Dynjandi | Fábeinsá | Fjallið eina | Fontur | Fóelluvötn | Frakka-örnefni | Fullsterkur, Hálfsterkur og Amlóði. Nöfn á aflraunasteinum | Gafl og Gefla | Gálma-örnefni | Glanni | Gottorp | Helgafell | Hnit-örnefni | Hreindýra-örnefni | Hringver | Hurðar-örnefni | Jóla-örnefni | Kegs(is)-örnefni | Kerling | Keta | Kirkju-örnefni | Kjöggur | Knarrar-örnefni | Krithóll, Kryddhóll, Krythóll | Kvenna-örnefni | Kvækur | Melbreið | Mosfell | Móskarðahnúkar | Mý-örnefni | Mælifell | Námarnir | Nokkur tökuorð í örnefnum | Nollur | Pula | Rjúpnafell | Setberg | Skjálg | Snókur | Stefill | Súla og Sýling | Sörkushólar | Torfhvalastaðir | Vaglar | Vala-örnefni

Desember - 2006

Hnit-örnefni

Svavar Sigmundsson

Nóvember - 2006

Keta

Bæjarnafnið Keta er þekkt á aðeins tveimur bæjum, báðum í Skagafirði, annar er á Skaga, í Skefilsstaðahreppi, hinn er í Hegranesi, í Rípurhreppi.

Sá fyrri er nefndur í registri Auðunarmáldaga 1318 (DI II:488) og í Skarðsárannál við árið 1518, þar sem sagt er frá bjarndýri sem braut niður alla hjalla á Skaga utan að Ketu (í öðru handriti stendur "Kiötu") (Annálar I:82) en þar bjó þá maður að nafni Ketill Ingimundarson.

Keta í Hegranesi er nefnd í Mælifellsannál við árið 1716 (Annálar I:616) en í Setbergsannál er bærinn nefndur Kjóla (í handriti "kiola") við árið 1577 og sagður hafa brunnið það ár nær allur (Annálar III:68). Nafnmyndin gæti verið mislestur á myndinni Kiöta.

Merking orðsins keta var á 17. öld 'þröngur, hömrum girtur staður' (á latínu: Locus angustus saxis circumseptus) (Orðabók Guðmundar Andréssonar, Lexicon islandicum, 1683, Ný útgáfa 1999:96). Skv. orðabók Björns Halldórssonar var keta sömu merkingar og kota, sem þýða má sem ‘herbergiskytra eða krókur eða skot í húsi (á dönsku: en liden Afdeling eller Krog i et Hus) (Orðabók, Íslensk – latnesk – dönsk 1814, Ný útgáfa 1992:277).

Í Ketu á Skaga er vík sem heitir Keta og er hún lendingin, þröngur klettabás suður og niður frá bænum (Hjalti Pálsson I:69 mynd). Hjalti Pálsson segir að líkur hafi verið leiddar að því að nafnið hafi verið dregið af ketta = tröllkona, en stór drangur framan við Ketubjörgin er nefndur Kerling (Margeir Jónsson, Torskilin bæjanöfn I:44-47, Hjalti Pálsson I:66). Í Ketu í Hegranesi eru engin kennileiti sem benda til merkingar nafnsins nema að þar er mjög klettótt (Margeir Jónsson I:47).

Ásgeir Blöndal Magnússon telur uppruna nafnsins Ketu óljósan og e.t.v. sé orðið tökuorð í íslensku. Í sænskum og dönskum mállýskum eru orð sem minna á orðið keta, kætte og kjette, sem merkja nánast ‘kálfagerði’ eða ‘svínastía’, og talin vera komin úr miðhollensku kete ‘kofi, fjallabyrgi’ (Íslensk orðsifjabók, bls. 457). Hann nefnir einnig nýnorska orðið kjete í merkingunni ‘laxakista’ og Margeir Jónsson telur þá skýringu sennilegasta í viðbót í riti sínu Bæjanöfn á Norðurlandi (III:57). Nafnmyndin Kjöta hefur verið til við hlið Ketu, e.t.v. fyrir áhrif frá orðinu kjöt/ket. Líklegt er að merkingin sé í ætt við ‘skot’ eða ‘krók’ eða ‘(laxa)kistu’ og víkin við Ketu á Skaga sé þannig tilefni bæjarnafnsins þar.

Heimildir:
Annálar 1400–1800. I–VIII. 1922–2002.
Ásgeir Blöndal Magnússon, Íslensk orðasifjabók, 1989.
Björn Halldórsson, Orðabók. Íslensk – latnesk – dönsk. 1814/1992.
Guðmundur Andrésson, Lexicon islandicum, 1683/1999.
Hjalti Pálsson frá Hofi, Byggðasaga Skagafjarðar I. 1999.
Margeir Jónsson, Keta á Skaga. Torskilin bæjarnöfn í Skagafjarðarsýslu. I. 1921.
Margeir Jónsson, Bæjanöfn á Norðurlandi. Rannsókn og leiðrjettingar. III. 1929.

Október - 2006

Frakka-örnefni

Orðið frakki getur merkt ‘yfirhöfn’, ‘myglað hey’, ‘stórgert hey', ‘lélegur gripur’, ‘ryðgaður hlutur’ og svo Frakki ‘maður í/frá Frakklandi’ (Íslensk orðabók, bls. 379). Orðið er til sem forliður nokkurra örnefna en ekki er vitað í hvaða merkingu það er hverju sinni. Örnefni eru a.m.k. þessi:

Frakkadalur er í landi Kletts og Seljalands í Gufudalssveit í A-Barð. Dalurinn gengur inn úr vestara horni Kollafjarðar. Þar var mikið heyskaparland. Þar hefur einnig verið bær, Frakkastaðir. Frakkamýri er á Hjallahálsi í Gufudalssveit. Þar eru tjarnir með miklum gróðri. Nöfnin Frakkadalur og Frakkamýri eru kennd við Frakka Helgason í Þorskfirðinga sögu (Íslenzk fornrit XIII: 208).
Frakkanes Bær á Skarðsströnd í Dal. (Íslenzkt fornbréfasafn VII:244 (1495)).
Frakkavatn Ofan við Þykkvabæ í Rang. Heyskapur var stundaður við vatnið. Það var sagður mikill frakki í vatninu og á bökkum þess (Íslenzk fornrit XIII, formáli, bls. CXXII).
Hugsast getur að menn af frönsku þjóðerni hafi verið í Kollafirði og á Skarðsströnd en síður í Holtunum, þar sem merkingin ‘stórgert hey’ væri líklegri.

En Frakkar koma við sögu í örnefnum, þar sem þeir eru líka nefndir Fransmenn. Margir franskir sjómenn fórust hér við land eins og kunnugt er og eru örnefni dregin af legstað þeirra hér:

Fransmannahaugur er í Svalvogum í Dýrafirði, upp af Hjallatangavík.
Fransmannsleiði er á Búlandsnesi eystra.
Franskmanna- eða Franskmannskriki er í Flekkuvík á Vatnsleysuströnd.

Þá er lýsingarorðið franskur í nokkrum örnefnum, aðallega vestanlands:

Franskaleiði er dys í Krossadal í Tálknafirði og
Franskur (upphlaðið leiði með krossi á) á Suðureyri við Tálknafjörð.
Franskabúð var torfbær á Eyrartúni í Skutulsfirði.
Franskur heita klettar á Sveinseyri við Tálknafjörð þar sem sagt var að lík af frönskum manni hafi rekið.
Franskavík er á Búðum í Eyrarsveit.
Franskimelur er síðan í Neskaupstað. Þar liggja franskir sjómenn.
Franskanef er og örnefni í landi Hamragarða undir V-Eyjafjöllum en óljóst af hverju það er dregið.

Líklegt er að fleiri örnefni séu í landinu sem vitni um veru franskra manna við landið og í því.

Heimildir:
Íslensk orðabók. 3. útgáfa, aukin og endurbætt. Reykjavík 2002.
Íslenzk fornrit XIII. Reykjavík 1991.
Íslenzkt fornbréfasafn. VII. Reykjavík 1903-1907.
Örnefnaskrár Örnefnastofnunar.

 Svavar Sigmundsson

September - 2006

Akbraut

Akbraut er nafn á bæ í Holtahreppi, nú Rangárþingi ytra í Rangárvallasýslu. Í Oddamáldaga 1270 er nafnið “j akbravtar holti” (DI II:87) en Akrabraut er hún nefnd í jarðabók 1759. Orðið akbraut getur merkt 'mjó slétta' (Magnús Blöndal Jónsson II:277) (OH). Það er til í lýsingu á landamerkjum frá 1719: “Rædur þa akbraut vtan til motz vid Mosa grund” (Biskupsskjalasafn BIII 13, 80r í handriti (Orðabók Háskólans Ritmálssafn)). Einnig er nefnd akbraut í Blönduhlíð í fornbréfasafninu (DI III:564, V:323). Björn Þorsteinsson taldi að nafnið á holtinu væri eldra en byggðin á jörðinni. Menn hafi verið búnir að ferðast nokkuð lengi um holtið áður en bærinn var reistur en það geti samt verið allforn bær (bls. 13).

Bærinn var fluttur að Þjórsá 1823 (Sigurður Sigurðsson, bls. 185) í landnorður frá upprunalega bæjarstæðinu vegna uppblásturs. Þar sem hann stóð áður, er nefnt Gamla-Akbraut. Þar sér enn fyrir bæjarstæði og kirkjugarði. Bærinn hefur staðið sunnan undir hól, sem nefnist Kirkjuhóll. Uppblástur hefur komið að norðan frá ánni, og hefur bærinn því verið fluttur fyrst neðar í túnið undan sandáganginum, en síðar þangað, sem hann stendur nú. Heimildarmaður að þessum örnefnum er Daníel Jónsson frá Akbraut. Hann hefur heyrt, að bærinn dragi nafn af því, að braut þeirra Skálholtsbiskupanna hafi legið þar um, er þeir drógu að sér föng sunnan af Landeyjasandi. Amma Daníels, Sigþrúður Daníelsdóttir, sagði honum þetta, en hún var fædd í Akbraut og var á 13. ári, er bærinn var fluttur. Daníel, faðir hennar, flutti bæinn þangað, sem hann er nú (Björn Þorsteinsson, bls. 66). Umtalsverð umferð hefur verið um Akbraut og sagði maður sem var þar að sumarlagi á öðrum fjórðungi 20. aldar frá því, að ekki hafi liðið vika án þess að farið væri vestur yfir ána. (Heimildarmaður Daníel Magnússon bóndi í Akbraut).

Heimildir:
Björn Þorsteinsson: Örnefni í Rangárþingi. Fjölrit.
DI = Diplomatarium Islandicum. Íslenskt fornbréfasafn I-XVI. Kmh. 1857- Rvk. 1972.
Magnús Blöndal Jónsson: Endurminningar II. Prestur og bóndi. Rvk. 1980.
Sigurður Sigurðsson: Efri-Holtaþing. Rangárvallasýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1845, 1856 og 1872-1873. Rvk. 1968.

Ágúst - 2006

Kvækur

Vík ein í Mývatni þar sem eru merki milli Reykjahlíðar og Grímsstaða nefnist Kvækur kk. “Kvækur er hvammur við vatnið eða vik inn í hraunið fyllt af kesju.” (Örnefnaskrá Reykjahlíðar). Kesja merkir ‘aur, leðja’. Við hann er kenndur gamall grjótgarður, Kvæksgarður, “vörslugarður gamall rétt fyrir ofan Kvæk, merkjagarður” (Örnefnaskrá). (Sjá Árbók Ferðafélagsins 2006:110). Ragnar Sigfinnsson á Grímsstöðum svaraði spurningu frá Örnefnastofnun um uppruna nafnsins Kvækur (í nóv. 1984) þannig: “ Mér hefur einhvern tíma verið sagt, að Kvækur mundi draga nafn af því, að þetta er lítil vík (nú að mestu orðin full af leir úr vatninu).”

Kvækur er líklega dregið af orðinu *kvák, en til var á 17. öld myndin kvok ‘kok, kverk’. Þannig er í Lexicon Islandicum, Orðabók Guðmundar Andréssonar 1683 prentað “Kuok / f.g. Gula, Faux bruti” (Ný útg. 1999:105). Í Orðabók Björns Halldórssonar frá 1814 stendur “Qvok, f. gula, Struben, Madpiben i Halsen; alias kok”. (Ný útg. 1992:382). Ásgeir Blöndal Magnússon segir í orðsifjabók sinni að það sé tæpast af komið af *kvák (1989:530) en það verður að teljast álitleg skýring samt. Alf Torp leit svo á í Nynorsk etymologisk ordbok og taldi norska orðið kôk komið af germönsku *keuk-, sbr. kjuka, ísl. kvok, “av opr. *kvák, som forholder sig til *kjuk- som nisl. kvos til kjos.” (1919:304-305). Kvok merkti sem sagt ‘vélinda’ eða ‘kverk’. Kvækur gæti hafa haft merkingu skylda orðinu ‘kok, kverk’.

Orðin kvok eða kok virðast ekki koma fyrir í örnefnum en kverk hinsvegar í Kverká og Kverkfjöllum norðan Vatnajökuls. Skylt því er kyrki sem merkir 'þröngt jarðfall með vatni, síki' í A-Skaft., t.d. Sóleyjarkyrki í Hólmi á Mýrum og Kyrkisrimi í Hoffelli í Nesjum.


Heimildir:
Ásgeir Blöndal Magnússon, Íslensk orðsifjabók. Reykjavík 1989.
Björn Halldórsson, Orðabók. 1814. Ný útgáfa. Reykjavík 1992.
Guðmundur Andrésson, Lexicon Islandicum. 1683. Ný útgáfa. Reykjavík 1999.
Jón Gauti Jónsson, Mývatnssveit með kostum og kynjum. Ferðafélag Íslands. Árbók 2006.
Alf Torp, Nynorsk etymologisk ordbok. Kristiania 1919.

 Svavar Sigmundsson

Júlí - 2006

Sörkushólar

Sörkushólar er sérkennilegt örnefni. Það kemur tvisvar fyrir í Austur-Skaftafellssýslu en að því er virðist hvergi annars staðar. Nafnið er torskýrt. Menn hafa í hálfkæringi giskað á að nafnið kunni að vera dregið af enska (og alþjóðlega orðinu) Circus (framburðurinn verandi Sörkus) og stafi af því að hólarnir minni á sirkustjöld. Þetta fæst varla staðist, orðið hlýtur að vera eldra en svo í íslensku.

Sörkushólar eru tvennir. Aðrir eru í landi Hvamms í Lóni, hinir í landi Holta á Mýrum. Í örnefnaskrá Hvamms eftir Stefán Einarsson prófessor eru þeir nefndir, sagðir vera upp með Laxá í Laxárdal. Samkvæmt gögnum Örnefnastofnunar hefur verið spurt eftir þessu örnefni en ekki borist svör. Í annarri örnefnaskrá yfir Hvamm eftir Torfa Þorsteinsson segir að Sörkusborgir séu "klettaborgir með berjalyngi og smákjarri. Voru venjulega nefndir Hólar. Þar var mjög skýlt fyrir fé, einkum á haustin." Á einum stað í þessari skrá kemur fyrir ritmyndin Sörkurhólar en hún fær engan stuðning annars staðar frá. Í athugasemdum við þessa skrá getur Gunnar Snjólfsson þess að hólarnir hafi líka verið kallaðir Serkushólar og bendir á að mannsnafnið Serkus komi fyrir í Íslendingasögum.

Í Landamerkjabók fyrir Skaftafellssýslu kemur örnefnið fyrir. Þar segir í skrá yfir mörk í Haukafellslandi (bls. 8) að landamerkjalína sé úr Helluskeri "í klett á Sörkushólum og svo í þúfu vestast á Sinuhjöllum." Þessi skrá er dagsett 2. maí 1884. Notkun örnefnisins í landamerkjum gæti þó bent til þess að það væri talsvert eldra. Þessa örnefnis er og getið sem landamerkis í örnefnaskrá fyrir Holtabæina á Mýrum í Hornafirði (Holtar, Holtasel; Stefán Einarsson).

Mannsnafnið Sörkvir kemur varla fyrir í íslensku sem aðalnafn, hvorki nú né til forna. Þó er augljóst að nafnið hefur verið þekkt á Íslandi því það kemur oftsinnis fyrir á íslenskum bókum. Í fornaldarsögum Norðurlanda kemur nafnið nokkrum sinnum fyrir: Sörkvir Svaðason er berserkur í Grímssögu loðinkinna ættaður úr Sogni; annar bersekur með þessu nafni kemur fyrir í Göngu-Hrólfssögu, ættaður úr Gestrekalandi; hann var mikill burteiðasnillingur en féll að lokum fyrir Hrólfi. Sörkvir kemur einnig fyrir í nafnavísum í Gautrekssögu og Ormsþætti Stórólfssonar. Fleiri menn í fornum sögum hafa borið þetta nafn. Í Oddaverjaannál er getið falls Sörkvis Karlssonar 1210, sænsks konungs. Sörkvir biskup í Færeyjum er og nefndur í sama annál. Í fornbréfasafninu koma þessir og fleiri nafnar þeirra oft fyrir, ætíð menn frá Noregi eða Svíþjóð (sbr. Diplomatarium Islandicum I, II, III, V).

Nokkur dæmi eru um viðurnefnið sörkvir. Eyvindur sörkvir var landnámsmaður í Blöndudal. Hann kemur við sögu m.a. í Landnámu, Vatnsdælu og Hallfreðar sögu. Að líkindum er nafnið elst sem viðurnefni, sbr. E.H. Lind, Norsk-Isländska dopnamn, dálkur1021-1023 (sbr. og E.H. Lind, Norsk-Isländska personbinamn från medeltiden, dálkur 379). Samkvæmt Lind hefur nafnið upphaflega verið Svark-vér. Einar Ól. Sveinsson (í útg Vatnsdæla sögu, ÍF VIII, bls. 49 nm.) telur það skylt orðinu svarkr (í merkingunni 'ráðrík manneskja'). Uppruni nafnsins er raunar umdeildur, sbr. Ásgeir Bl. Magnússon, Íslensk orðsifjabók, bls. 1019. Þar er bent á að nafnið kunni fremur að tengjast rót sem merkir dimmu eða þoku, skylt orðinu svartur. Sörkvir gæti þannig merkt 'hinn dimmleiti' e.þ.u.l. Ennfremur er hugsanlegt að Sörkushólar sé afbökun á einhverju sem hefur byrjað á Svart- eða Svört-, t.d. Svartagilshólar eða því um líkt.

Annað sérkennilegt örnefni er Syrgisdalir sem þó er óvíst að tengist þessu á nokkurn hátt. Örnefnið kemur fyrir í Þorleifs þætti jarlaskálds, þar er maður sagður ættaður úr Syrgisdölum af Svíþjóð hinni köldu en það mun eiga að vera á Rússlandi. Sama nafn kemur og fyrir í Grettis sögu (þaðan er Glámur sagður ættaður). "Sviplegt er í Syrgisdölum" kvað Grímur Thomsen. Um þetta nafn hefur Holger Öberg fjallað í Skírni CXXII 1946 (bls. 129 o.áfr.).

Ekki er hlaupið að því að finna Sörkushóla á bók. Um jarðabók fyrir Austur-Skaftafellssýslu upp úr 1700 er ekki að ræða eins og aðra parta landsins. Hún hefur með öllu glatast. Ekki er heldur minnst á þetta örnefni svo séð verði í fljótu bragði í sýslu- og sóknarlýsingum Bókmenntafélagsins eða í öðrum sveitarlýsingum. Í Árbók Ferðafélags Íslands 1993, Við rætur Vatnajökuls, eftir Hjörleif Guttormsson, er stuttlega minnst á Sörkushóla í Lóni (bls. 204 og kort bls. 206-7): "Út af dalsmynninu rétt við Laxárbrú eru klettaborgir sem sem heita Sörkushólar." Ekki er gerð tilraun til að skýra nafnið.

Þá er ónefndur sá möguleiki að hér sé á ferðinni orðið svörgull, einnig til sem svirgull. Merking orðsins er 'e-ð gróft, klaufalegt, ólögulegt', einnig 'trefill eða hálsklútur', upphafleg merking e.t.v. 'háls' e.þ.u.l. Sbr. Ásgeir Bl. Magnússon, bls. 1005 og 1008. Hljóðbreyting sem felur í sér að Svörgulshólar verða Sörkushólar er ekki ýkja galin. Frá hljóðfræðilegu sjónarmiði er hún vel hugsanleg. Það hjálpar svo til að svörgull er afar fátítt orð og mönnum þessvegna lítt tamt í munni. Slík orð eru jafnan í meiri hættu að afbakast en önnur orð. Það er þó alls ekki hægt að slá þessu föstu. Áríðandi er að finna orðmyndir sem sýna eldra stig í þróuninni. Ekki er ljóst hvað orðið er gamalt í málinu. Elsta dæmið hjá Orðabók Háskólans er frá 17. öld. Það kemur þá fyrir í riti um Tyrkjaránið (Tyrkjaránið á Íslandi 1627, 1906-1908, bls. 148): "En Tyrkjarnir eru eins allir, með uppháar húfur rauðar, og svo gerður svörgull um neðan, og eru sumar með silki". Þar merkir orðið greinilega trefill. Orðið er einnig til sem lýsingarorð, svörgulslegur. Það hefur Halldór Laxness greinilega þekkt, sbr. þessi orð úr Heimsljósi: "Hann var í aflóga duffelsjakka og þríhyrndu innanundir, svörgulslegum illviðratrefli vafið um hálsinn." Kannski Sörkushólar séu upphaflega nefndir Svörgulshólar vegna þess hvað þeir eru ólögulegir eða minna á hálsa?

Júní - 2006

Fullsterkur, Hálfsterkur og Amlóði. Nöfn á aflraunasteinum

Áður fyrr tíðkaðist að menn reyndu krafta sína á steinatökum, einkum sjómenn í verstöðvum, t.d. á Djúpalónssandi á Snæfellsnesi, en einnig þar sem gangnamenn komu saman, t.d. við Þakgil í Mýrdal. Hér verða nefnd nokkur nöfn aflraunasteina sem vitað er um á landinu, og hvar þá er að finna, en til eru steinar af þessu tagi sem nafnlausir eru eða nöfnin hafa týnst. Aðalheimildir eru örnefnaskrár í Örnefnastofnun en einnig kaflinn Aflraunasteinar eftir Lúðvík Kristjánsson í Íslenskum sjávarháttum, IV. bindi og grein Gests Guðfinnssonar í Farfuglinum, 21. árg.:

Hraunbær í Álftaveri:
Vestur af Krosshól, við gamla veginn að Bólhraunum, er klettur, sem heitir Latur. Þar voru þrjú steinatök, Litli-Latur, Mið-Latur og Stóri-Latur. Þetta voru aflraunasteinar.

Þakgil í Mýrdal:
Gangnamannakofi í Ausubólshólum vestan við Þakgil var notaður í ca. 50 ár. Við tóftina eru 3 aflraunasteinar sem nefndir eru Amlóði, Hálfsterkur og Fullsterkur.

England í Lundarreykjadal:
Neðst í tungunni, fyrir ofan laug sem þar er, hafa síðustu 20 árin legið fjórir aflraunasteinar, sem heita Fullsterkur, Hálfsterkur, Amlóði og Örvasi.

Oddsstaðir í Lundarreykjadal:
Í Sáðmannsgerði voru til þrír aflraunasteinar, Fullsterkur, Amlóði og Miðlungur.
Húsafell í Borgarfirði:
Kvíahellan. Amlóði átti að geta lyft henni á hné sér, hálfsterkur upp á stein í magahæð og fullsterkur að geta tekið hana á brjóst sér og borið hana umhverfis kvíarnar.
Í Húsafellslandi eru auk þess tveir nafngreindir aflraunasteinar, Gráisteinn og Steðjasteinn. (Kristleifur Þorsteinsson 1948:193).

Kalmanstunga í Hvítársíðu:
Þórðarteigur er kenndur við sláttumann. Á teignum eru þrír steinar, nefndir Engjasteinar, greindir sem Fullsterkur, Hálfsterkur og Amlóði.

Djúpalónssandur, Snæf.:
Fullsterkur, Hálfsterkur, Hálfdrættingur, Amlóði. “Sunnan við Gatklett eru hinir frægu aflraunasteinar eða steinatök, brimbarðir blágrýtishnullungar og illir átöku, sem oft eru kenndir við Dritvík, þótt þeir séu á Djúpalónssandi. Sagt er, að vermenn frá Helgafelli, sem ætíð þóttu nokkrir oflátungar, hafi upphaflega sett steinana þarna sem prófsteina á það, hvort menn skyldu skipsrúmsgengir í verstöðinni. Hafa steinarnir hver sitt nafn, sem gefa átti til kynna afl þeirra, sem lyft gátu þeim á stall. ...” (Árbók FÍ 1982, bls. 113-114).

Haukadalur í Dalasýslu:
Þrír aflraunasteinar undir Kirkjufelli í landi Villingadals. Þeir heita Fullsterkur, Hálfsterkur og Amlóði. (Gestur Guðfinnsson, bls. 9).

Brunnar við Látravík:
Júdas og Brynjólfstak Júdas tolldi ekki í neinni hleðslu og varð þessvegna aflraunasteinn vermanna. Brynjólfstak var kennt við mann, Brynjólf sem bar hann á bakinu upp úr fjöru í ól. (Lúðvík Kristjánsson IV:219).

Hvallátrar:
Þar eru fjögur steinatök: Alsterkur, Fullsterkur, Hálfsterkur, Amlóði. (Lúðvík Kristjánsson IV:219, 222).

Látranes á Hvallátrum:
Klofi. Inn í hann miðjan er dæld. (Lúðvík Kristjánsson IV:219).

Arnarstapavík í Tálknafirði:
Þrjú steinatök á bökkunum fyrir ofan vörina Miðþröng: Fullsterkur, Miðlungur og Aumingi. (Lúðvík Kristjánsson IV:219).

Selárdalur í Arnarfirði:
“Áður en lengra er haldið tel ég rétt að setja hér þrjú steinanöfn. Hafði hver steinn sitt nafn en einu nafni nefndir Aflraunasteinar. Árið 1961 var ég þarna á ferð og sá þá bara einn þeirra. Hinir tveir höfðu verið settir í vegg eða vegghleðslu á milli býlanna Staðarhóls og Kálfatjarnar. Mér er tjáð að um aldamótin hafi þeir legið við bæjartóttir Kálfatjarnar. Voru steinarnir kallaðir Fullsterkur, Hálfsterkur og Aumingi (Amlóði). Sá fyrsti var stærstur en eðlisléttastur, mun hafa vigtað 125 kg.” (Lárus J. Guðmundsson í örnefnaskrá).

Fjallaskagi í Dýrafirði:
“Aflraunasteinarnir á Skaga hétu Fullsterkur, Hálfsterkur, Amlóði og Aumingi. Fáum mun hafa tekist að láta vatna undir Fullsterk...” (Árbók FÍ 1999, bls. 264).

Seley við Reyðarfjörð:
Upp af Syðstuhöfn í Seley voru “þrír aflraunasteinar nefndir Hrúturinn, Ærin og Lambið en steinarnir hafa ekki fundist í seinni tíð.” (Árbók FÍ 2005, bls. 73-74). (Lúðvík Kristjánsson IV:221).

Skriðuklaustur:
Aflraunasteinar tveir hafa lengi verið á Klaustri. Annar þeirra nefnist Bessasteinn og var upphaflega á Bessastöðum. Átti Bessi gamli að hafa sparkað honum niður völlinn til að marka sér legstað. Dæld er í steininum eftir sparkið. (www.skriduklaustur.is (>Skriðuklaustur)). “Aflraunirnar við Bessastein voru þrjár. Í fyrsta lagi að grasa honum, lyfta honum úr grasi, í öðru lagi að lyfta honum í hnéhæð, í þriðja lagi að lyfta honum upp á réttarvegginn, og var þá aflraunin fullkomnuð.” (Gestur Guðfinnsson 1977:12, sbr. og Helgi Hallgrímsson 1989).

Ýmsir aflraunasteinar hafa verið nafnlausir eins og áður segir. Þar á meðal er steinn (eða steinar) á Skógasandi undir Eyjafjöllum: Um hann segir: “Vegslóð liggur með fram vörðuðu leiðinni og er hann nokkuð greiðfær yfirferðar. Á leið þessari voru aflraunasteinar sem menn reyndu sig við á leið til og frá sandi. Hinir upprunalegu steinar eru því miður glataðir en þeir voru fluttir að félagsheimili ungmennafélagsins Eyfellings við Skarðshlíð og þaðan voru þeir teknir og líklega notaðir við vegagerð. Nú er búið að kom fyrir þremur steinum á sjóleiðinni þar sem ferðamenn geta reynt krafta sína staðsetning þeirra er: N 63°29´44,1" W 19°28´36,2".” (www.eyjafjoll.is (>Afþreying >Hjólreiðaleiðir >Kjóasandur og Máríuhlið)). Gestur Guðfinnsson talar aðeins um einn stein á þessum slóðum sem fluttur hafi verið að Skarðshlíð (bls. 12-13).

Nokkrir steinar eru þekktir sem kenndir eru við einstaka sterka menn sem sagt er að hafi fært þá úr stað, sbr. Bessastein og Brynjólfstak hér að framan. Þekktastir eru þau fjölmörgu Grettistök eða Grettishöf sem finna má í landinu en þau eru ekki aflraunasteinar í þeim skilningi sem hér um ræðir. Leifatök eru þrír steinar skammt fyrir utan Látra í Aðalvík, kenndir við feðga sem hétu Leifur eða Þórleifur (Sóknalýsingar Vestfjarða II:201). Grímur Thomsen orti kvæðið Snorratak, þar sem skáldið fjallar um séra Snorra á Húsafelli og Kvíahelluna en það er önnur saga. Í Krossavík í Vopnafirði er saga um furðustóran stein: “Sagt var um Þorstein sterka Guðmundsson (1798-1849) að hann hefði sett á hlóðir mikinn bjargstein sem kallaður hefur verið Þorsteinshaf og hefur þótt undramikill (Sigfús Sigfússon 1986, XV:49). Fleiri steinatök eru vafalítið til í landinu, með nafni eða án, en hér verður látið staðar numið.

Heimildir:
Árbók Ferðafélags Íslands 1982 eftir Einar Hauk Kristjánsson.
Árbók Ferðafélags Íslands 1999, eftir Kjartan Ólafsson.
Árbók Ferðafélags Íslands 2005 eftir Hjörleif Guttormsson.
Gestur Guðfinnsson, Lausleg samantekt um steinatök eða aflraunasteina á Íslandi. Farfuglinn 21 (2), 1977.
Helgi Hallgrímsson, Af náttúru og minjum á Austurlandi VI. Þrír steinar á Skriðuklaustri. Austri, 34. árg., 2. febrúar 1989.
Kristleifur Þorsteinsson, Kvíarnar á Húsafelli og aflraunasteinar séra Snorra. Úr byggðum Borgarfjarðar II. Þórður Kristleifsson bjó til prentunar. Reykjavík 1948.
Lúðvík Kristjánsson, Aflraunasteinar. Íslenskir sjávarhættir, IV. bindi. Reykjavík 1985.
Sigfús Sigfússon, Íslenzkar þjóð-sögur og sagnir XV. Ný útgáfa 1986.
Sóknalýsingar Vestfjarða. II. Ísafjarðar- og Strandasýslur. Reykjavík 1952.

 Svavar Sigmundsson

Maí - 2006

Fóelluvötn

Efri- og Neðri-Fóelluvötn eru sunnan við Lyklafell og austan við Vatnaás í núverandi landi Kópavogs, samsafn smátjarna og polla í grennd við Sandskeið, kringum þjóðveg 1 ofan við Reykjavík. Vatnasvæðið virðist hafa tilheyrt Vilborgarkoti og Helliskoti (Elliðakoti) samkvæmt Jarðabók Árna og Páls en báðar þessar jarðir eru þar skráðar í Mosfellssveit. Í Jarðabókinni er talað um óvissu í þessum efnum, sérstaklega varðandi Vilborgarkot sem þá, í byrjun 18. aldar, hafði lengi verið í eyði. Ábúendur Helliskots (Hellirskots) í Mosfellssveit og Hólms í Seltjarnarneshreppi höfðu þá lengi nýtt land Vilborgarkots. Frá þessum tíma er því ruglingurinn kominn um nýtingu Vilborgarkotslands. Í Jarðabókinni er sagt að jörðin Vilborgarkot gæti aftur byggst upp og þyrfti þá greinilega að skoðast hve vítt landeign þessarar jarðar verið hefði sem kunnugir menn meina að ekki hafi verið alllítið (Jarðabók III:287-288).

Þorvaldur Thoroddsen nefnir vötnin Fóelluvötn. Hann segir malar- og grjótfleti þar myndaða af vatnsrásum frá Lyklafelli. Fóelluvötn flæða yfir stórt svæði í leysingum en á sumrin er þar oftast þurrt. Sæluhús var byggt við Fóelluvötn um 1835 af Jóni hreppstjóra á Elliðavatni upp á eigin kostnað en síðan var skotið saman 50 ríkisdölum því til viðhalds (Þorvaldur Thoroddsen 1958 I:125). Tryggvi Einarsson frá Miðdal nefnir vatnið Tóhelluvatn (sjá örnefnalýsingu Elliðakots í Örnefnastofnun Íslands).

Í Jarðabók Árna og Páls er Fóhölluvot nefnd (ritháttur óviss). Þar segir að engjar séu nær engar heima við bæinn Hólm í Seltjarnarneshreppi en útheyjaslægjur brúkaðar þar sem heita Fóhölluvot (Jarðabók III: 283). Aftur á móti nefnir Hálfdán Jónsson Fóelluvötn í lýsingu Ölfushrepps 1703.

Fóella er fuglsheiti, oftast kölluð hávella (Clangula hyemalis). Þessi mynd orðsins kemur fyrst fyrir á 17. öld í fuglaþulu: "Fóellan og hænan, hafa öndina væna." (Íslenzkar gátur, skemtanir vikivakar og þulur IV 1898:243). Aðrar myndir þessa orðs eru fóerla (Jónas Hallgrímsson), fóvella (Skýrslur Náttúrufræðifélagsins) og e.t.v. fleiri af svipuðum toga. Uppruni er óljós, e.t.v. ummyndun á hávella. Hugsanlegur er einnig skyldleiki við fó- eins og í fóarn. Kjörlendi fóellunnar er votlendissvæði og heiðavötn. Líklegt er því að vötnin séu kennd við fuglinn þótt hann sé þar ekki áberandi lengur. Myndin Tóhelluvatn er að líkindum afbökun, tilkomin sem skýringartilraun á nafni sem hefur annars þótt torkennilegt. Sömu sögu er að segja um Fóhölluvot.

Sú þjóðtrú er enn lifandi að há vatnsstaða í Fóelluvötnum að vori boði mikið rigningasumar. Einnig er til sú sögn að til forna hafi runnið á mikil úr Þingvallavatni og hafi hún átt leið um þar sem Fóelluvötn eru nú og náð sjó á Reykjanesi. Kaldá mun eiga að vera leif af þeirri á.

Á Deildará í Múlahreppi A-Barð. er til Fóelluhólmi, einnig skrifað Fóetluhólmi. Fóellutjörn er til í Selvoginum.

Apríl - 2006

Pula

Bærinn Pula í Holtum stóð áður þar sem nú er nefnt Gamla-Pula nærri Pulutjörn. Hún var einnig nefnd Stóra-Pula. Núverandi bær var nefndur Litla-Pula. Þetta er eini bærinn með þessu nafni á landinu. Puluhólar heita þar sem Kambsheiði er hæst á þessum slóðum. “Vestan undir hæsta hólnum er djúp lægð og seftjörn í.” (Brynjúlfur Jónsson frá Minnanúpi, 25).

Pula er fyrst nefnd í Oddamáldaga frá 1332 (handrit 1598) sem eignar Oddakirkju “Pula heidi” (Ísl. fornbréfasafn II:691). Þarna virðist nefnifall vera Puli kk. eða Pula hvk., en sú mynd virðist ekki koma fyrir annars. Árni Magnússon og Páll Vídalín segja í Jarðabók 1708 að í Köldukinnar landi sé “flatlendis hæð svo víð sem stórt túnstæði, kölluð að forngildu Stóra-Pula” og að í útnorður þar frá liggi eyðipláss kallað Litla-Pula og metin á 10 hundruð (I:319). Í sóknarlýsingu frá 1840 nefnir sóknarpresturinn Sigurður Sigurðsson jörðina Pulu “á aflendum hól í vestur-landsuður frá Mykjunesi” (186) en einnig að Forna-Pula hafi verið flutt þangað (191). Í Jarðabókinni er nefnt að bærinn hafi verið fluttur vegna reimleika og er þess líka getið í sóknarlýsingunni. Munnmæli eru um að Pula hafi verið kirkjustaður og hafi allt heimilisfólkið látist í drepsótt, en reimleikar hafist eftir það svo að byggð hafi lagst þar af en kirkjan flutt að Marteinstungu. Hvernig sem þessu er varið má nefna að Marteinstunga var nefnd Sóttartunga í heimildum 1397 og oft síðar (Haraldur Matthíasson, bls. 20). Árið 1898 skrifaði Brynjúlfur Jónsson frá Minnanúpi eftir að hafa kannað Gömlu-Pulu: “Og bæjarnafnið Pula (= þraut) bendir líka til þess, að þar hafi eitthvað bágt komið fyrir. En þá liggur líka nærri að hugsa, að Pulu-nafnið hafi myndast eftir að bærinn var kominn í eyði, en að hann hafi heitið eitthvað annað áður. Því miður mun ekki unt að vita neitt um þetta með vissu.” (26). Finnur Jónsson prófessor taldi merkingu bæjarnafnsins vera ‘erfiði, mæða’ (Bæjanöfn á Íslandi, bls. 575).

Í orðabók Björns Halldórssonar er orðið pula þýtt annars vegar sem “molestia, Besværlighed”, þ.e. ‘erfiði’, en einnig sem “palus limosa, impervia, en uvejbar Sump” (378), þ.e. ‘ófær mýri’. Pula getur líka merkt ‘erfið leið, ófærð’ auk þess sem það getur þýtt ‘kveisa, niðurgangur’, ‘lítill grasblettur í haga’ og ‘bót á flík’ (Talmálssafn Orðabókar Háskólans). Ásgeir Blöndal Magnússon er ekki viss um uppruna orðsins, telur það tæpast skylt ensku pool (728). En sú skýring hefur verið lífseigust að bæjarnafnið merki ‘tjörn’ (Sunnlenskar byggðir V:263).

Í austurnorskum mállýskum er orðið pollr í norrænu orðið að pull og merkir ‘vasspytt, evje, høl’ í Norður-Þrændalögum (Norsk stadnamnleksikon, bls. 247). Í dönsku er orðið pøl ‘flói, foræði’ talið af sömu rót og pollur og enska pool, einnig sænska pöl. Þannig ætti þýska orðið Pfuhl ‘pyttur, díki’ líka að vera skylt þeim. Skv. því ætti orðið að vera af germ. *pōla í hljóðskiptum við t.d. hollensku peel ‘flói, foræði’, af *pali- (Dansk etymologisk ordbog, bls. 301), sbr. palus á latínu ‘mýri, (fúa)kelda, fúaflói, foræði, fen’ (Jón Árnason, Nucleus, bls. 214).

Pula er einnig nafn á plöntu, lásagrasi eða ferlaufungi (paris quadrifolia) en uppruni er ekki ljós, e.t.v. stytting úr pulugrasi. Pula “opnar hvern lás og flýtir fæðingu” segir Jónas Jónasson frá Hrafnagili í Þjóðháttum sínum (409). Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er fjallað um lásagras, sem “vex hjá uppsprettulækjum”, lítil vexti en gefur þó af sér sterka lykt (IV:20). Ekkert tengir jurtina þar beint við lækningar eða að hún hafi verið verkjastillandi. Ásgeir Blöndal telur að orðið geti verið tökuorð úr dönsku polej, sem hafi verið myntutegund, úr latínu Mentha pulegium (puleium) sem er lyktarsterk lækningajurt. Hún er nefnd á ensku pennyroyal eða fleabane vegna þess að flær forðast hana (Lewis and Short, bls.1489). Í Talmálssafni orðabókar Háskólans er haft eftir Sigurði Thoroddsen verkfræðingi að orðið pula sé haft um lús (úr latínu pulex?) en ekki eru aðrar heimildir um það. Pulex er hins vegar þýtt með fló í orðabók Jóns Árnasonar (261). Steindór Steindórsson nefnir pulu sem plöntuheiti og hefur upplýsingar um það úr handriti, líklega ÍB 641 8vo (ekki Lbs. 641 8vo) í Landsbókasafni. Það er Brot úr grasafræði (ásamt lækninganytjum), skv. Páli E. Ólasyni í handritaskrá (III:143), skr. 1780, og þar stendur: “það hefir fjögur lauf sem húfu, laskagrænt á lit” og er talin sama jurt og Pulegium (Íslensk plöntunöfn, bls. 177). Ólíklegt er að bæjarnafnið sé dregið af jurtinni pulu, þó að hún vaxi vissulega á einhverju svæði í Rangárþingi, skv. útbreiðslukorti (Hörður Kristinsson, bls. 174), en hún vex á annars konar landi en er í Holtunum (Stefán Stefánsson, bls. 111–112).

Líklegast verður að telja að tjörnin við Pulu hafi heitið Puli eða Pula upphaflega og fengið síðari liðinn, -tjörn, til nánari skýringar (epexegese) og merkingin hafi verið í ætt við poll. Bærinn hefur fengið nafn af tjörninni.

Helstu heimildir:
Árni Magnússon og Páll Vídalín, Jarðabók. I. (1913–1917).
Ásgeir Blöndal Magnússon, Íslensk orðsifjabók (1989).
Björn Halldórsson, Orðabók. Íslensk – latnesk – dönsk. (1814. Ný útgáfa 1992).
Brynjúlfur Jónsson frá Minnanúpi, Skrá yfir eyðibýli í Landsveit, Rangárvallasveit og Holtasveit í Rangárvallasýslu. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1898, bls. 1–28.
Finnur Jónsson, Bæjanöfn á Íslandi. Safn til sögu Íslands IV. (1907–1915).
Haraldur Matthíasson, Rangárvallasýsla vestan Markarfljóts. Árbók Ferðafélags Íslands 1966.
Hörður Kristinsson, Plöntuhandbókin. (1986).
Íslenzkt fornbréfasafn II (1893).
Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur. Ný útgáfa. (1954–1961).
Jón Árnason, Nucleus Latinitatis. (1738. Ný útgáfa 1994).
Jónas Jónasson frá Hrafnagili, Íslenzkir þjóðhættir. (1934).
Jørn Sandnes og Ola Stemshaug, Norsk stadnamnleksikon. 2. utg. (1980).
Charlton T. Lewis and Charles Short, A Latin Dictionary. (1969).
Niels Åge Nielsen, Dansk etymologisk ordbog. 3. reviderede udg. (1976).
Páll Eggert Ólason, Skrá um handritasöfn Landsbókasafnsins. III. (1935–1937).
Sigurður Sigurðsson, Efri-Holtaþing. Rangárvallasýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags, bls. 173–195. (1968).
Sigurður J. Sigurðsson, Holtahreppur. Sunnlenskar byggðir V (1987).
Stefán Stefánsson, Flóra Íslands, 3. útg. aukin (1948).
Steindór Steindórsson, Íslensk plöntunöfn. (1978).

Mars - 2006

Námarnir

Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar er eftirfarandi setningu að finna: “Námarnir eru tvennir og eru kallaðir Reykjahlíðarnámar og Fremrinámar” (2. útg. III:147). Eins og sést af þessu er orðið námur kk. Elsta dæmið sem Orðabók Háskólans hefur um orðið í kk. er úr Fitjaannál um árið 1560 (s.hl.17. aldar?): “Í hans tíð voru seldir námarnir norður fyrst konginum” (Annálar 1400-1800, II:70, Reykjavík 1927-1932). Jónas Hallgrímsson hefur þessi örnefni í kk., -námar nema á einum stað í ritum sínum þar sem hann hefur myndina Hlíðarnámur (flt.) í bréfi á dönsku frá 1839 (Ritverk (1989) II:24). Á Íslandskorti Björns Gunnlaugssonar, Uppdráttr Íslands, sem Bókmenntafélagið gaf út 1849, eru örnefnin Hlíðarnámar og Fremrinámar. Hlíðarnámar hafa staðið á kortum Landmælinga Íslands á 20. öld.

Þegar kemur fram á 19. öld verða örnefnamyndirnar meira á reiki. Þorvaldur Thoroddsen notar yfirleitt -námur (flt.) í þessum örnefnum í Ferðabók sinni (1913). Steindór Steindórsson frá Hlöðum skrifar í Árbók Ferðafélags Íslands 1934 annars vegar Fremri Námar (bls. 30) en hinsvegar Reykjahlíðarnámur (flt.) og Hlíðarnámur (flt.) (bls. 38 og 39). Í örnefnaskrá Reykjahlíðar frá miðri síðustu öld eru aðeins myndirnar Hlíðar- og Fremrinámur (flt.). Þar er orðið náma (kvk.) að baki. Elsta vissa dæmið um orðið náma í kvk. í íslenskum heimildum er í latnesk-íslenskri orðabók Jóns biskups Árnasonar, Nucleus latinitatis (Kleyfsa) frá 1738 (bls. 86 og 168).

Á Suðurlandi er líka til örnefnið Námur í kk.et. Það er á Landmannaafrétti. Í sóknarlýsingu Landþinga frá 1841 eru nefndir Syðri- og Nyrðri-Námur, og stendur þetta um silungsveiði í Frostastaðavatni í fornöld: “Mætti til geta, að veiðin hafi lagzt af vegna eldbrunahrauns, sem runnið hefur úr Námnum ofan í vatnið” (Rangárvallasýsla. Sýslu- og sóknalýsingar, (Reykjavík 1968, bls. 169)). Þeir eru nú nefndir Norður- og Suður-Námur (kk.et.). Við Námana eru kennd Námsfjöll og Norður- og Suðurnámshraun o.fl. á Landmannafrétti.

Svo virðist sem kk.-orðið námur hafi verið einrátt í fyrstu og þá notað bæði norðan lands og sunnan og þannig fest sig í sessi í örnefnunum, en kvk.-orðið náma síðan orðið ofan á í mæltu máli. Þegar Einar H. Kvaran þýddi bókina King Solomon’s Mines eftir H. Rider Haggard 1906 notaði hann orðmyndina námar (flt.), Námar Salómons konungs en var líklega að fyrna málið með því. En svo seint sem 1917 má má sjá kk.-myndina í grein eftir Boga Th. Melsteð í Ársriti Hins íslenska fræðafélags í Kaupmannnahöfn: “Einnig skal ávalt undanskilja náma, sem vera kunna í jörðu” (bls. 100). En þegar kemur fram á öldina er óhætt að segja að kvk.-myndin náma verði ofan á í málinu.

 Svavar Sigmundsson

Febrúar - 2006

Krithóll, Kryddhóll, Krythóll

Í Lýtingsstaðahreppi í Skagafirði (nú Sveitarfélaginu Skagafirði) hefur bærinn Krithóll staðið um langa hríð. Að fornu hét bærinn Hóll eða Gegnishóll og á 15. öld er farið að kalla hann Kryddhól. Í fornbréfum á 15. og 16. öld er bæjarnafnið oftast ritað Kryddhóll en stundum Krydhóll (DI/Íslenzkt fornbréfasafn VI, VII, IX, XI, XII, XV, sjá nafnaskrá). Í manntalinu 1703 stendur Kryddhóll (Manntal á Íslandi árið 1703, 286) en í jarðabók Árna og Páls frá 1713 er nafnið ritað Kriddhooll en síðan bætt við "sumir vilja kalla Krithooll" (Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns IX, 107). Í manntölunum frá 1801 og 1816 er ritað Krithóll (Manntal á Íslandi 1801, Norður- og Austuramt, 109; Manntal á Íslandi 1816 II, 837). Í jarðatali Jóns Johnsens frá 1847 stendur "Krithóll (Kryddhóll)" (Jarðatal á Íslandi, 263). Einhvern tíma á 17. öld eða í byrjun 18. aldar virðist hafa orðið breyting á rithætti nafnsins. En hvað felst í þessari breytingu?

Elstu dæmi sýna svo ekki verður um villst að stofnsérhljóðið í fyrri hluta orðsins hefur verið y og það fer ekki að riðlast fyrr en á 17. öld þegar almennt samfall er orðið á i og y, í og ý o.s.frv. Ekkert er hægt að leggja upp úr framburði orðsins í nútímamáli þar sem enginn greinarmunur er gerður á i og y. Meginspurningin er hvernig eigi að skrifa samhljóðaklasann á eftir, dd, d eða t. Elstu dæmin benda til dd, sjaldnar d. Það er ekki fyrr en í byrjun 18. aldar sem rituð dæmi með t koma fram. Þetta segir þó ekki alla söguna. Engin dæmi eru önnur um orðið krydd í örnefnum á Íslandi. Orðið hefur reyndar lengi verið í málinu eða a.m.k. frá 14. öld því það kemur þá þegar fyrir í biblíuþýðingunum í Stjórn. Síðan verður þess vart stöku sinnum í þýddum riddarasögum (Flóres og Blankiflúr, Clarus)(J. Fritzner, Ordbog over Det gamle norske Sprog II, 355).

Orðið krydd er tökuorð úr miðlágþýsku krûde, krût (Ásgeir Bl. Magnússon, Íslensk orðsifjabók, 511)(sama orð og -kraut í Sauerkraut í nútímaþýsku). Það virðist á miðöldum aðeins notað um erlend krydd en aldrei íslenskar jurtir eða plöntur. Guðbrandur Þorláksson gerir árið 1571 greinarmun á kryddi og jurtum þegar hann í bréfabók sinni telur upp kjöt og fisk, lömb og kokkalaun, "wrtir och krydd", brauð, þýskt öl, vín auk kostnaðar við organista og "actoribus comedie" sem útgjaldaliði við biskupsveislu sína í Kaupmannahöfn (Bréfabók Guðbrands byskups Þorlákssonar, 300).

Margeir Jónsson (Torskilin bæjanöfn í Skagafjarðarsýslu I, 24-26) setur þá kenningu fram að nafn bæjarins tengist kryddjurtarækt og nefnir til dæmis laukgresi og piparrót. Galli við þessa kenningu er að engin dæmi eru um að innlendar jurtir og jarðargróður hafi verið kallaður krydd. Þessi hugmynd er tekin upp af Hjalta Pálssyni (Byggðasaga Skagafjarðar III, 52 o.áfr.). Þar er vísað í örnefnaskrá Krithóls sem varðveitt er á Örnefnastofnun Íslands. Í henni er sögð sú munnmælasaga að á Kryddhóli hafi dvalist munkar og hafi þeir ræktað kúmen enda vaxi og kúmenplantan þar enn. Engar heimildir eru um munka á þessum stað aðrar en tilvitnuð munnmælasaga. Hinsvegar er vitað að kúmen var ekki ræktað á Íslandi fyrr en um miðja 17. öld, eða um 200 árum eftir að Kryddhólsnafnið sést á prenti. Það gerði Vísi-Gísli Magnússon í Fljótshlíð fyrir sunnan með góðum árangri og e.t.v. einnig á Munkaþverá í Eyjafirði (sjá t.d. Skógrækt ríkisins: www.skogur.is, undir Fræðsla, undir Skógareyðing). Bæði Margeir og Hjalti telja að breytingin dd>t (Krydd- verður Krit-) sé eðlileg hljóðbreyting. Það er ekki allskostar rétt. Enda þótt hljóðin séu lík og raunar harla lítill munur á þeim frá hljóðfræðilegu sjónarmiði eru engin önnur dæmi um þessa breytingu í íslensku. En hvað getur þá verið á ferðinni í nafninu Krithóll ef krydd kemur ekki til greina?

Fjölmörg örnefni í íslensku draga nafn sitt af deilum milli manna, einkum um hvar landamerki liggja. Nefna má sem dæmi Þrætuhólma, Þrætudal, Þrætuholt o.s.frv., Þjark, Þrasbala, Skammadælu, Deilutorfu, Kífsá, Rimmulæk, Streitugil, Stríðsmýri o.m.fl. sem öll benda eða geta bent til deilna af einhverju tagi, yfirleitt um eignarrétt. Þrætur út af landamerkjum virðast hafa viðgengist frá landnámi og enn fara slíkar deilur fyrir dómstóla. Ekki er ólíklegt að í umræddu örnefni sjái slíkra deilna stað. Orðið krytur er gamalt í málinu og merkir 'misklíð' eða 'deilur', skylt sögninni krytja sem merkir 'mögla' eða 'nöldra' en er lítt notað í nútímamáli. Einkum er orðið þekkt í sambandinu nábúakrytur. Sennilega er einmitt um það að ræða í nafninu Krithóll eða Kryddhóll, upphaflega hefur bærinn líklega heitið Krythóll.

Í máldaga Akrakirkju frá 1382 er þess getið að Björn Brynjólfsson hafi gefið kirkjunni smájörðina Gröf sem liggur við Gegnishól, eins og jörðin hét þá, en sambeit var með jörðunum. Ennfremur átti Akrakirkja beitarrétt upp í Gegnishól auk réttar til hússtöðu og hlöðugerðar. Þessu til viðbótar var Akrakirkju veittur ýmiss réttur sameiginlega með Gegnishóli sem síðarnefndi bærinn hafði átt einn áður (DI XII, 26-28). Heimildir frá síðari öldum (örnefnaskrá Krithóls á Örnefnastofnun Íslands eftir Rósmund G. Ingvarsson) geta þess að sel frá Ökrum hafi staðið í landi Krithóls á dögum Skúla Magnússonar (1711–1794). Það er þannig ljóst að lengi hefur verið gengið eftir þessum réttindum sem Björn Brynjólfsson veitti Akrakirkju á 14. öld. Ekki er ólíklegt að þessi réttur Akrakirkju í Krithólslandi hafi leitt af sér deilur sem stóðu um langan tíma og hafa kannski valdið því að farið var að kalla jörðina Krythól. Auk þessa má benda á að einar átta jarðir eiga land að Krythóli - í einu horninu eru mörk fjögurra jarða - og mörk Krythóls eru á kafla jafnframt hreppamörk.

Ástæða þess að Krythóll er að jafnaði skrifað Kryddhóll í skjölum er ekki augljós. Munur á framburði er ekki mikill og í raun minni en nú er því á þessum tíma var ekki greint á milli langra og stuttra sérhljóða eins og nú er gert (langt sérhljóð í kryt- en stutt í krydd-). Sjálfsagt hefur það ráðið mestu að orðið krytur var lítt þekkt þá eins og nú og hending hvort skrifari skjala hverju sinni hefur þekkt til bæjarins að einhverju leyti. Breytingin sem þarna verður er svonefnd alþýðuskýring. Nafni sem hefur þótt torrætt er breytt í annað mjög líkt sem hefur nærtækari merkingu eða hljóm. Þannig hefur t.d. Gilsþremi í Borgarfirði breyst í Gilsstreymi og Kleppstía í Klettstía; hvorttveggja vegna þess að annar liður nafnanna hefur verið torskilinn.

Viðbót í febr. 2011: Krythóll er nafn á litlum hól (nú sléttað tún) í landi Sleitustaða í Kolbeinsdal, Hólahr. Skag.

Janúar - 2006

Gafl og Gefla

Orðið gafl merkir sem kunnugt er ‘endaveggur húss’, ‘hússtafn’ eða ‘endi á t.d. kassa, rúmi eða þ.h.’, einnig ‘holskefla’, eitthvað sem líkist gafli. Orðið kemur fyrir sem örnefni, Gafl, á nokkrum stöðum á landinu, sem náttúrunafn, t.d. endinn á Víðidalsfjalli í V-Hún. og norðurhlið Drangeyjar á Skagafirði, en einnig í samsetningum eins og Eyjargafl sem er hólmi á Breiðafirði sem liggur undir Hrappsey. Í Dalasýslu er Gaflfell og Gaflfellsheiði.

Gafl er nafn á fjórum bæjum: 1) Í Villingaholtshr. í Flóa í Árn. 2) Í Húnaþingi vestra í V-Hún. (sjá mynd). 3) Í Svínadal í A-Hún. 4) Í Reykdælahr. í S-Þing. og sem síðari hluti samsetningar kemur það fyrir í bæjanöfnunum Flóagafl í Flóa og Suðurgafl í Biskupstungum í Árn. Á Brekku í Gufudalssveit er holt nefnt Húsgafl og sagt draga nafn af lögun (örnefnaskrá á ÖÍ). Þar mun þó áður hafa staðið býli, seinna beitarhús, síðast stekkjarrústir.

Ekki er alltaf auðvelt að sjá ástæðu fyrir nafninu sem bæjarnafn. Í fornu máli merkti gafl nokkurn veginn hið sama og í nútímamáli, einnig “Endespidse paa en Ø” ... “ligesom Gavlen endnu forekommer som Navn paa Næs og Fjelde” (Johan Fritzner, Ordbog over Det gamle norske sprog (1973) I:536). Í 17. aldar máli gat orðið einnig merkt ‘takmörk, landamerki?’, latína ‘terminus’ (Runólfur Jónsson, Recentissima antiqvissimæ linguæ Septentrionalis incunabula Id est grammaticæ Islandicæ rudimenta Nunc primum adornari cæpta & edita Per Runolphum Jonam Islandum. Kaupmannahöfn 1651).

Sambærilegt við Gafl er bæjarnafnið Stafn sem var bæði til í Bólstaðarhlíðarhr., A-Hún. og í Reykdælahr., S-Þing.

Orðið gefla merkir ‘(kipruð) vör’ eða ‘stútur á íláti’ eða ‘holskefla’ í nútímamáli en er ekki skráð í fornu máli. Sem örnefni, Gefla, er líklegra að það sé myndað af orðinu gafl. Það er “auðkennilegt kollótt fjall” (205 m) við Leirhöfn í N-Þing. þar sem hæst ber á Vestursléttu (Melrakkasléttu) (Gísli Guðmundsson, Árbók Ferðafélags Íslands 1965, 12, 74).

 Svavar Sigmundsson

Desember - 2005

Súla og Sýling

Orðið súla merkir í nútímamáli ‘stoð, stólpi’ en einnig ‘fugl af samnefndri ætt (sula bassana)’. Í eldra máli merkti orðið ‘klofið tré’ eða ‘tré sýlt í annan endann’. Í fornri gátu er fuglsheitið súla táknað með orðinu kvíslatré. Í norrænu var orðið haft um klafa á svínum, sbr. nýnorsku sul ‘álma á svínaklafa’, norsku sula ‘stolpe med kløft’ og færeysku súla ‘gaffallaga áhald’ og í danskri mállýsku er sule ‘gaffalstoð’. Af stofninum súl- er dregið orðið sýl- (sbr. sýll) og síðan orðið sýling ‘skarð, skora ofan í e-ð; sérstakt fjármark’ (Ásgeir Blöndal Magnússon, Íslensk orðsifjabók, 1989:986, 1009). Þessi orð koma fyrir í íslenskum örnefnum, sem hér verða rakin dæmi um.


A) ‘stoð, stólpi’
Súla
Á sem kemur úr Skeiðarárjökli, rennur í gljúfri við suðurbrún Eystrafjalls og síðan vestur í Núpsvötn í V-Skaft. Líklega kennd við fjallið sem nú heitir Súlufell eða Súlutindar, sem er hvöss tindaröð á sýslumörkum V- og A-Skaft., en upphaflega hefur líklega heitið Súla eða Súlur, sbr. Súlnadalsá sem rennur í ána Súlu. Klettadrangur í Súlutindum er nú líka nefndur Súla.

Súlur
Flt. kemur líka fyrir í örnefnum, ósamsett eða samsett: 1) Botnsúlur milli Árn. og Borg. 2) Súlufjall (Landnám Ingólfs III, 1937-39:193) Einstakt bratt fell (146 m) "í kollinum aðskilið, sem tvö fell væru" sem aðskilur Hafnir og Grindavíkurland í Gull. (Landnám Ingólfs III, 1937-39:124). 3) Hreppsendasúlur á Lágheiði í Skag. 4) Súlur. Tveir fjallstindar úr rýólíti/líparíti sunnan og vestan við Akureyri í Eyf. (Syðrisúla 1213 m). 5) Leyningssúlur, kenndar við bæinn Leyning, niður undan Hákömbum fyrir botni Siglufjarðar að vestan. 6) Botnssúlur, standklettur í sjó og lítið sker (Litlasúla) vestan Þorgeirsfjarðar í S-Þing. 7) Súlur. Fjallsmúlatá milli Húsavíkur (Hólsvíkur) og Sveinungsvíkur við Ormarslón í Þistilfirði í N-Þing. Þar er Súlnahöfn, einnig voru þar Súlnafell, tveir hnjúkar á fjallgarði (Þingeyjarsýslur. Sýslu- og sóknalýsingar, 1994:246). 8) Súlur. Norðan við Stórurð vestan Dyrfjalla í N-Múl. 9) Súlnafjall inn af Viðfirði í S-Múl 10) Súlur. Fjallstindar inn frá Kambanesi milli Breiðdalsvíkur og Stöðvarfjarðar í S-Múl. 11) Hellissúlur. Eru nefndar á Melrakkasléttu í rekaskrá frá 1296 (Ísl. fornbréfasafn II, 1893:313) en ekki er vitað með vissu hvar þær hafa verið.

Súlá
Lítil árspræna í Leirár- og Melasveit í Borg., sem líklega hefur heitið *Súla (> Súluá> Súlá) og bæirnir Súlunes (Eystra- og Vestra-) við Leirárvoga eru kenndir við.

Súlendur
Hátt fjall (810 m) suðvestan Hauksstaðaheiðar í N-Múl., norðan við þjóðveginn til Vopnafjarðar. Í sóknarlýsingu er fjallið nefnt Súlendar (Múlasýslur. Sýslu- og sóknalýsingar, 2000:225).

Súlufell
1) Í Grafningi í Árn. 2) Í V-Skaft. (sbr. Súla). 3) Á Breiðabólstað í V-Skaft.

Súluholt
Bær í Flóa í Árn. (Landnámabók). (Grímnir 2:97).

Súlunes
Bæir (Eystra- og Vestra-Súlunes) í Leirár- og Melasveit í Borg. (Ísl. fornbréfasafn VI, 1897:29-30).

Súlutindar
1) Við Kjólsvík í N-Múl. 2) Tindar sem gnæfa yfir vestan Skeiðarárjökuls í V-Skaft. (sbr. Súla).

Súluvellir
Bær í Þverárhr. í V-Hún. Líklega kenndir við Hvítserk, sem líkist súlu þar sem hann gnæfir upp úr sjó úti fyrir.


B) ‘fugl af súluætt’
Súlnasker = Almenningssker
Ein Vestmannaeyja. Dregur nafn af súlnabyggð.

Súlnastapi
Undir Hælavíkurbjargi í Sléttuhr. í N-Ís. Kenndur við súluvarp.


C) Sýling
Sýlingarfjall
Nærri Svartsengi í Gull. og stundum ranglega nefnt Svartsengisfjall.

Sýlingarhnjúkur
Í Svarfaðardal í Eyf., kenndur við fjall sem nefnt er Auðnasýling, eftir bænum Auðnum (Oddur Sigurðsson jarðfræðingur).

D) Sýl-
Sýlfell
Á Reykjanesi í Gull. (Landnám Ingólfs III, 1937-39:123, skr. Sílfell).

Merkingarbreyting hefur orðið í örnefninu Súla, þannig að merkingin hefur færst frá ‘skora, skarð’ til ‘stólpi, stoð’ þannig að topparnir hvor sínum megin við skarðið verða aðalatriðið og það ýtir undir fleirtöluna Súlur í fjallanöfnunum en auðvitað er oft um að ræða tindaröð.

 Svavar Sigmundsson

Nóvember - 2005

Torfhvalastaðir

Torfhvalastaðirer örnefni í Langavatnsdal í Mýrasýslu, en óvíst er um staðsetningu þess. Þeir eru aðeins nefndir í Hauksbók Landnámu sem samin var skömmu eftir 1300 og talin viðbót Hauks Erlendssonar. Í ungum munnmælum eru Torfastaðir nefndir meðal eyðijarða í Langavatnsdal og er væntanlega sami bær og Torfhvalastaðir (Landnámabók, Íslenzk fornrit I:89; Árbók Fornleifafélagsins 1896:14–16). Í Árbók Ferðafélagsins 1997 bendir Guðrún Ása Grímsdóttir á að það sé merkilegt að Þórður í Hítardal skuli ekki geta um bæinn í Landnámugerð sinni og hefði honum þó átt að vera kunnugt um hann þar sem norðurhluti Langavatnsdals var lengstum afréttarland Hítardals (61–62). Halldóra Guðmundsdóttir (1766–1843) sem kunnug var í dalnum taldi að Torfhvalastaðir væru sami bær og Borg, sem verið hefði mestur bær í dalnum (Árbók 1997, bls. 64–66). Í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1709 er Borgar getið en ekki Torfhvalastaða (IV:379. Kaupmannahöfn 1927). Bæjarnafnið er ekki annars staðar til og orðið torfhvalur aðeins í Kristnihaldi undir Jökli eftir Halldór Laxness. Halldór lætur eina af sögupersónum sínum, Helga oddvita, eiga heima á Torfhvalastöðum, og nefnir hann Langvetning. Umbi ávarpar hann með þessum orðum: „Kæri háttvirti fógeti skólameistari óðalsbóndi og torfhvalur þar í Lángavatnsdal! … af hverju kæsið þér ekki yðar hval sjálfur í torfinu á Torfhvalastöðum og látið hann rísa upp þar?“ (Kristnihald undir Jökli. Skáldsaga. Reykjavík 1968:77–78, 158). Ekki er líklegt að forliður örnefnisins merki ‘hvalur, kæstur í torfi’ enda ekki beinlínis vitað um slíkar aðferðir við hvalverkun. Hvalur var að vísu stundum grafinn í jörð eða kæstur í gröfum, sbr. bæjarnafnið Hvalgrafir á Skarðsströnd (Lúðvík Kristjánsson, Íslenzkir sjávarhættir V:71. Reykjavík 1986). Líklegra er að nafnið sé afbakað úr *Torfvallarstaðir eða *Torfvala(r)staðir. Orðið torfvöllur merkti ‘staður til að þurrka mó á’ eða ‘staður þar sem torf var skorið’ en torfvölur var í fornu máli ‘stokkur með neðri brún þaks til þess að halda torfi á sínum stað’ (Norrøn ordbok, 3. utg. Oslo 1975:440; sbr. Johan Fritzner, Ordbog over Det gamle norske sprog. III. Bind. 4. utg. Oslo 1973:713).

 Svavar Sigmundsson

Október - 2005

Mý-örnefni

Nokkur örnefni hafa Mý- að forlið frá fornu fari. Meðal þeirra er Mývatn í Suður-Þingeyjarsýslu (Landnámabók, Íslenzk fornrit I:274, 282, 284; Reykdæla saga. Íslenzk fornrit X). Ekki er vafi á að hvk.orðið mý er í forlið enda vatnið þekkt fyrir rykmý sem þar lifir. Á fyrri öldum var höfð fleirtölumynd af Mývatni, þ.e. Mývötn, t.d. í fornu bréfi, sem skrifað var 1437: "juogum vit myuautn" (í Vogum við Mývötn) (Islandske originaldiplomer, bls. 330) en í bréfum frá 15. öld er annars skrifað Mývatn. Í Alþingisbók frá 1573 er skrifað "Haganesi vid Mýuötn" (I:153) og 1589 stendur: "j Haganesi. Er liggur undir Mývötnum j Skutustada kirkiusókn" (Alþb. II:135). Frá 17. og 18. öld eru dæmi um flt.mynd nafnsins, síðast 1773 (Alþb. XV:368). Nafnið Mývatnshverfi verður ekki séð í yngri heimildum en Reykdæla sögu og elsta dæmi um Mývatnssveit er frá 1798, úr Lögþingisbókinni um jörðina Garð "liggjandi í Mývatnssveit" (Alþb. XVII:397) og það heiti er tíðnotað í sýslu- og sóknalýsingunum frá um 1840. Skv. Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns hét hreppurinn Mývatn. (XI:222). Í sóknalýsingunum er talað um landamæri "milli Mývatns og Bárðardals" (98) og "Reykjadalsheiði millum Bárðardals og Mývatns" (156) eins og Mývatn sé sveitin.

Mýrdalur í Vestur-Skaftafellssýslu er alltaf nefndur Mýdalur í elstu heimildum (Landnámabók, Íslenzk fornrit I:326–327). Þórður Þorláksson biskup setti nafnið Middalur á Íslandskort sitt 1668, en Árni Magnússon skrifaði í athugagreinum sínum: "Mýrdalur halda menn sveitin heiti en eigi Mýdalur, af mýrum, sem þar nógar eru milli Reynisfjalls og Geitafjalls" (Chorographica, bls. 30). Forn ritháttur sker hins vegar úr um að forliðurinn hefur verið hvk. mý en eftir að /ý/ féll saman við /í/, á 16. öld, hefur komið upp framburðurinn /mí-dalur/ sem leiddi af sér ritháttinn Middalur. Síðar kemur -r- inn í nafnið svo að úr verður Mýrdalur.

Annað Mýdals-nafn er í Landnámabók, Mýdalsá í Kjós (Íslenzk fornrit I:50–51, 56–57). Hún hefur runnið um þann dal sem nú heitir Miðdalur. Sama virðist hafa gerst og í Skaftafellssýslu nema að -r- hefur ekki komist inn í nafnið. Heimildarmaður örnefna segist kannast við framburðinn /mídalur/ en það hafi ekki verið venjulegt.

Bær einn í Kolbeinsstaðahreppi í Hnappadalssýslu, Mýrdalur, var "almennilega kallaður Mydalur" segir í Jarðabók Árna og Páls 1709 (V:26).

Bær í Bolungarvík í N-Ís. var nefndur Mýdalur, "aðrir kalla Middal" (1710) (Jarðabók Árna og Páls VII:151). Miðdalur er nafnið í Jarðatali Johnsens frá 1847, bls. 197.

Greinilegt er að nafnið Mýdalur hefur ekki fengið að vera óbreytt frá fornu fari og óvíst er um upphaf bæjanafnanna í Hnappadal og Bolungarvík, hvort um er að ræða Miðdal, Mýdal eða Mýrdal.

Mýnes er bær í Eiðahreppi í S-Múl. Önnur nafnmynd, Mýrnes, er kunn úr þjóðsögum (Jón Árnason IV:28) og úr sóknarlýsingu Eiðasóknar 1841 (Múlasýslur, bls. 286) en uppruni forliðarins er samt vafalítið hvk. mý.

Helstu heimildir:
Alþingisbækur Íslands. I–XVII. Reykjavík 1912–1990.
Árni Magnússon, Chorographica Islandica. Safn til sögu Íslands og íslenzkra bókmennta. Annar flokkur, I,2. Reykjavík 1955.
Árni Magnússon og Páll Vídalín, Jarðabók. XI. Kaupmannahöfn 1943.
Islandske originaldiplomer indtil 1450. Tekst. Udgivet af Stefán Karlsson. Editiones Arnamagnæanæ A7. København 1963.
Jarðatal á Íslandi. Gefið út af J. Johnsen. Kaupmannahöfn 1847.
Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. IV. Nýtt safn. Árni Böðvarsson og Bjarni Vilhjálmsson önnuðust útgáfuna. Reykjavík 1956.
Landnámabók. Íslendingabók. Jakob Benediktsson gaf út. Íslenzk fornrit I. Reykjavík 1968.
Múlasýslur. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1874. Finnur N. Karlsson, Indriði Gíslason og Páll Pálsson sáu um útgáfuna. Reykjavík 2000.
Reykdæla saga ok Víga-Skútu. Björn Sigfússon gaf út. Íslenzk fornrit X. Reykjavík 1940.
Þingeyjarsýslur. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839–1844. Reykjavík 1944.

September - 2005

Hringver

Bæjarnafnið Hringver hefur verið til á þremur bæjum á landinu: 1) Í Viðvíkursveit í Skagafirði. 2) Í Ólafsfirði. 3) Á Tjörnesi. Elsta heimild um þetta bæjarnafn er frá árinu 1296 í rekaskrá Hólastóls (Ísl. fornbréfasafn II:316, 318), þar sem talað er um Hringversreka á Tjörnesi. Elsta heimild um Hringver í Viðvíkursveit er frá 1449, í jarðaskrá Hólastaðar (Ísl. fornbréfasafn V:36). Hringver í Ólafsfirði er nefnt sem eyðijörð frá Kvíabekk í bók Ólafs Olaviusar og hefði farið í eyði 1721 af grjótskriðu (Ferðabók II. Reykjavík 1965, bls. 37).

Margeir Jónsson á Ögmundarstöðum skrifaði greinarkorn um Hringver í Viðvíkursveit (Bæjanöfn á Norðurlandi. Rannsókn og leiðréttingar. Akureyri og Reykjavík 1933, bls. 17-20). Hann telur hæpið að síðari liður nafnsins, ver, merki ‘sjór’ þar sem bærinn liggi langt frá sjó og lítið sjáist til sjávar frá honum. Honum þykir sennilegast að viðskeytið ver sé komið af sögninni verja ‘skýla’ og það komi prýðilega heim við landslagið í kring (19). Margeir segist aftur á móti láta ósagt hvort Hringver í Ólafsfirði eða Tjörnesi sé eins myndað “en grun hefi jeg á, að bæirnir liggi í hlje fyrir norðan veðrum.” (19-20).

Guðmundur skáld Friðjónsson á Sandi skrifaði í blaðið Íslending VII, 10. tbl. (1921), að ver muni þýða að uppruna ‘stað sem verið er í’ til öflunar fæðu eða heyja, þ.e.‘engjalendi’. Hann skrifar ennfremur: “Hringver á Tjörnesi styður þessa tilgátu. Bærinn stendur á sjávarbakka svo að segja og allmjög áveðra. En sunnan og neðan við bæinn er svo kölluð Hringvershvilft, sem er ágætis engi. Þessi hvilft ætla ég, að sé verið, sem bærinn dregur nafnið af. ... Sé svo, að hringmyndaða dældin, sem ég nefndi, nálægt Hringversbænum, hafi verið kölluð fyrrum ver, getur nafnið hafa fallið niður og í staðinn komið hvilft, af því að það nafn var algengara og auðskildara. Þó er þetta tilgáta ein.” (Ritsafn. Erindi og ritgerðir. Akureyri 1956. VII:111).

Guðmundur vitnar í Ljósvetninga sögu sér til stuðnings, þar sem segir: “En Þorkell hafði fátt hjóna ok einn húskarl, ok var hann brautu til vers [svo í handriti, breytt í verks í útg.].” ... “En húskarl Þorkels vann þar sem heitir at Landamóti at heyverki.” (Ísl. fornrit X:48-50).

Guðmundur Friðjónsson notar orðið hringver í kvæði sínu Vordís:
“Til hillinga-eyjanna hrifinn ég sé,
er Háloga konungi þjóna,
við hringver og hyldýpi lóna.” (Ritsafn V:406).
Ekki verður þó beint ráðið af textanum hver merkingin er.

Guðrún Kvaran hefur skrifað um orðið ver og rakið líklega merkingu þess (Íslenskt mál 12-13:197-202). Mörg eru dæmin af Suðurlandi, þar sem merkingin er oftar en ekki ‘mýrlent svæði’. Í orðabók Guðmundar Andréssonar frá 1683 er merkingin gefin ‘Oræ, Locus’ eða ’staður’, t.d. í fiskiver og eggver (253). Guðmundur var Norðlendingur og því e.t.v. vanur merkingu orðsins í Hringver. Annar Norðlendingur, Hallgrímur Scheving, segir í orðasafni sínu í uppskrift Páls Pálssonar, að merkingin sé ‘grasdæld, umgirt hrauni’, en það er merkt Suður- og Austurlandi hjá þeim.

Vel má vera að merking Hringvers sé svipuð og nafnsins Kringlumýri, sem allalgengt er sunnanlands a.m.k. og merkir ‘kringlótt lítil mýri’.

 Svavar Sigmundsson

Ágúst - 2005

Skjálg

Bæjarnafnið Skjálg í Kolbeinsstaðahreppi er fyrst vitað um í heimildum í jarðabók frá 1696/1698 (Old Icelandic Land Registers, bls. 159). Árið 1709 er Skjálg nefnd í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, bls. 22-23, sem lögbýli. Í sóknarlýsingu Hítarnessprestakalls frá 1841 er jörðin nefnd Skjálgur. Þar er talað um að lækur sem nefndur er annars staðar í lýsingunni, Landbrotalækur, falli skammt eitt fyrir sunnan Skjálgstún. “Hann kallast Skjálgslækur fyrir þessu landi ...” (Snæfellsnes. Sýslu- og sóknalýsingar, bls. 36).

Orðið skjálg kemur fyrir á a.m.k. einum öðrum stað á landinu í örnefni. Það er í Eyjafirði. Það er nefnt í Landnámu þar sem Helgi magri gaf Hámundi heljarskinn jarðir milli Merkigils og Skjálgsdalsár og bjó hann á Espihóli (Íslensk fornrit I:255, nefnd Skjálgdalsá á bls. 264 og 266).

Í Sturlungu er á nokkrum stöðum nefnd Skjálgsdalsheiði, milli Eyjafjarðar og Öxnadals sem verið hefur alfaraleið þar á milli héraða. Rétt fyrir innan Grund skerst dalur vestur í fjöllin. Það er Skjálgsdalur sem svo hét en nú nefndur Skjóldalur (sbr. kort). Upp úr honum var farin Skjálgsdalsheiði, nú Skjóldalsheiði (Sturlunga saga (1946) I:199, 553 o. víðar). Nafnið er m.a. í vísu í Íslendinga sögu (I:469). Árni Mgnússon og Páll Vídalín segja í jarðabókinni 1712, að Möðrufell eigi selför á Skjóldal (X:228).

Í skýrslu yfir Miklagarðs- og Hólaprestakall í Eyjafirði frá 1840 eru nefndar myndirnar Skjálgsdalur, Skjálgdalsá, Skjálgdalsheiði en einnig Skjóldalur og Skjóldalsá (Sýslu- og sóknalýsingar, bls. 175 o. víðar). Skjóldalsá er þannig lýst í skýrslunni að hún hafi upptök sín úr tveimur smáám sem kallast Króksár, en fyrir neðan dalsmynnið renni hún í gegnum þröng gljúfur og breiði sig neðar um breiðar eyrar niður til Eyjafjarðarár (bls. 176).
Í Árbók Ferðafélags Íslands 1991 er mynd sem tekin er inn Skjóldal og sýnir rennsli árinnar að hluta (bls. 137).

En hver er þá merking nafnsins Skjálg og forliðar Skjálg(s)dals? Finnur Jónsson varpar fram þeirri spurningu hvort Skjálg sé árheiti (Bæjanöfn á Íslandi. Safn til sögu Íslands IV:575). Lýsingarorðið skjálgur merkir ‘rangeygur’ og í fornmáli ‘skakkur’. Nafnorðið skjálgur kk. merkir þá ‘skekkja’ eða ‘rangeygð’ og skjálgi kvk. sömuleiðis ‘rangeygð’. Orðasambandið að skjóta augum í skjálg merkir að gerast tileygur e.þ.h., sbr. þetta dæmi úr Ritmálssafni Orðabókar Háskólans: “Það er siður Snæfellinga að stara á ókunnuga og draga annað augað í skjálg” (Þórbergur Þórðarson, Ævisaga Árna prófasts Þórarinssonar II:125).

Í Noregi er til nafnið Skjölja sem er vatn eða krókótt útvíkkun á Rakkestadelva á Austfold. Kåre Hoel nafnfræðingur hefur bent á að vatnið líti út eins og stór bjúgverpill og að orðið *Skjölg, myndað af lo. skjalgr ‘skeiv, skakk’ lýsi beint staðháttum. (Studier over bustadnavn fra Östfold (1985), bls. 154-162). Það væri sambærilegt við árheitið *Skjalga, sem Oluf Rygh telur að komi fyrir í bæjarnafninu Skjelbostad. Þar er elsta myndin skrifuð Skialgobolstadh (Norske elvenavne (1904), bls. 218).

Líklegt er því að bærinn Skjálg dragi nafn sitt af læknum, Skjálgslæk, sem upphaflega hafi líklega heitið Skjálgur og merkt e.t.v. ‘sá sem rennur í bugðum eða hlykkjum’, sbr. merkingu nafnsins Rangá í sömu eða svipaðri merkingu. Í Eyjafirði hafi sama nafn verið haft um Skjálgdalsá, en sjá má á mynd í Árbókinni að hún rennur í bugðum niður dalinn.

Breytingin í Skjóldalsá er skiljanlegri eftir að lenging varð á upphaflegu -a- í skjalg, sem varð skjálg en -á- var líkara /o/ en /a/. Slík breyting var líklegri í samsetningu en í ósamsettu bæjarnafninu Skjálg sem ekki breyttist að því leyti. Nefna má enn fremur að Skjóldalsá kemur úr tveimur Króksám, Nyrðri- og Syðri-, og má e.t.v. hafa það í huga í sambandi við merkingu nafnsins Skjálg.

 Svavar Sigmundsson

Júlí - 2005

Setberg

Setberg var nafn á a.m.k. 7 bæjum á landinu, auk allmargra örnefna. 1) Við Hafnarfjörð. 2) Kirkjustaður í Eyrarsveit á Snæf. 3) Á Skógarströnd í Snæf. 4) Í Fellahr. í N-Múl. 5) Eyðibýli í Borgarfirði eystra, N-Múl. 6) Í Nesjahr. í A-Skaft. 7) Hjáleiga frá Seljalandi, V-Eyjafjallahr., Rang. Auk þess var þurrabúð með þessu nafni í Bæjarskerjum í Sandgerði.

Setberg er allvíða til sem örnefni eins og hér verða rakin dæmi um:

Efstidalur í Laugardal, Árn.: Smáfell innst á Kumlabrekku.

Langholtspartur í Flóa, Árn.: Klettur sunnan við túnið.

Búrfell í Grímsnesi, Árn.: Stóra-Setberg og Litla-Setberg, tveir hnúkar.

Nesjar, Grafningi, Árn.: Gróinn stallur um miðja Jórukleif.

Dalbær, Hrunamannahr., Árn.: Lítill klettur neðarlega í fjallshlíð.

Galtafell, Hrunamannahr., Árn.: Fallegir klettar, sem heita Setberg, en Litla-Setberg er litlu norðar.

Staðarhraun, Hraunhr., Mýr.: Stór, bunguvaxinn klettahóll.

Ytri-Hraundalur, Hraunhr, Mýr.: Nokkuð stórt klettabelti.

Barnafell, Ljósavatnshr., S-Þing.: Skv. skjali frá 1431 (Islandske originaldiplomer indtil 1450. Udgivet af Stefán Karlsson. Editiones Arnamagnæanæ A 7. Kbh. 1963, bls. 284).

Reynifell, Rang. Stór steinn, líklega af því fuglar sitja þar oft.

Eins og sjá má eru örnefnin langflest í Árnessýslu, skv. tiltækum heimildum í Örnefnastofnun, en þau kann að vera að finna mun víðar.

Merking nafnsins er í nútímamáli ‘klettur (líkur sæti í lögun, flatur að ofan)’ (Íslensk orðabók Eddu), einnig almennt ‘klettahóll, gróinn klettastallur, smáfell, hnúkur, stór steinn’ eins og sjá má hér að ofan. Í fornu máli er setberg nefnt í Grottasöng: “færðum sjálfar setberg ór stað” (11. erindi) sem á við kvarnarstein, og í Snorra-Eddu segir Útgarða-Loki við Þór: “En þat váru hamarspor þín þar er þú sátt hjá höll minni setberg ok þar sáttu ofan í þrjá dali ferskeytta ok einn djúpastan – setberginu brá ek fyrir höggin” (Íslendingasagnaútgáfan, bls. 75). Í báðum þessum dæmum virðist merkingin vera ‘berg með lægð í’. Johan Fritzner skýrir orðið í fornmálsorðabók sinni sem "Bjerg, Fjeld som udmærker sig ved deri værende Sænkninger eller Fordybninger" (4. útg. 1973:212). En Guðbrandur Vigfússon og Cleasby gefa þýðinguna “a seatformed or saddle-formed rock or crag” í Icelandic-English Dictionary. Síðan er bætt við um örnefnið Setberg: “These fells were looked on as the mountain-seats of tutelary giants (land-vættir)” (2. útg. 1957:524).

Í Noregi var til bæjarnafnið Setberg á þremur stöðum, skv. Oluf Rygh, Norske Gaardnavne: 1) í Kvinnherred: “Gaarden ligger i Skraaningen under et fremskydende Fjeld lige ved en liden langstrakt Forhøining eller Ryg” (NG XI:32), 2) Rauland (NG VII:457) og 3) Bygland: “Om Situationen meddeles det mig, at den har en vis Lighed med en Stol, idet Gaarden ligger ligesom paa et Trin, medens en Fjeldvæg ovenfor danner Rygstød.” (NG VIII:201). Ivar Aasen segir um orðið Sete á Þelamörk: “en liden Flade i en Klippe eller paa en Bjergtop” (Norsk Ordbog, 4. útg. 1918:645).

Júní - 2005

Knarrar-örnefni

Allnokkur örnefni á landinu eru kennd við knörr, sem var (borðhátt) kaupskip til forna. A.m.k. 6 bæir hafa borið nafn með Knarrar- að fyrra lið. Þeir eru þessir:

1) Knarrarberg: Bær í Öngulsstaðahreppi, Eyf. Einnig hús í Flatey á Skjálfanda, S-Þing.

2) Knarrareyri: Eyðibýli undir Hágöngum á Flateyjardal, S-Þing.

3) Knarrarhöfn: Bær í Hvammshreppi, Dal. Skrifaður Knararhöfn í sóknarlýsingu 1839 (Dalasýsla 2003:20, 77).

4) Knarrarnes: a) Bær á Vatnsleysuströnd, Gull. b) Bær í Álftaneshreppi, Mýr. Hans er getið í Landnámabók (Íslensk fornrit I:70).

5) Knarrartunga: Bær í Breiðuvík, Snæf. Bærinn Knörr í Breiðuvík er nefndur í Íslensku fornbréfasafni 1448 (DI VI:50 o. víðar). Nöfnin eru skrifuð með Hn- í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns árið 1707 (V:142-143).

Knararholt er landamerkjaörnefni í landi Skaftholts í Gnúpverjahreppi, Árn., og er sagt í örnefnaskrá að það sé líkt skipi á hvolfi. Hnarrarholtssund er í landi Vestra-Geldingaholts í sömu sveit.

Auk þess er örnefnið Knarrarós, áður Knarrarsund austan við Stokkseyri í Árn. sem getið er í Landnámabók (Íslensk fornrit I:376).

Knarrarhóll er annað nafn á Kögunarhól í Ölfusi í Árn. skv. sögnum en er ekki lifandi örnefni, en skv. sóknarlýsingu 1840 er sagt að hann hafi að fornu verið kallaður Knörhóll, "og lætur alþýða sér um munn fara, að Ingólfur hafi þar í sett skip sitt" (Árnessýsla 1979:196).

Knörr er allhátt holt í landi Hjörseyjar á Mýrum, grasi gróið og er hundaþúfa hvor á sínum enda þess. Við Knörr eru Knarrargrafir.

Knarrarhóll er í landi Kolviðarness í Eyjahreppi, Hnapp.

Knararbrjótur er nefnt straumsund í sóknarlýsingu Hvammssóknar 1839 (Dalasýsla 2003:77). Knararhöfði er einnig í Hvammssveit (Dalasýsla 2003:76).

Knarrarboði var skammt undan Knarrarbrekku í Höfðasókn í Skag. (Sýslu- og sóknalýsingar Skagafjarðarsýslu 1954:145).

Knarrarnes er í landi Miðvíkur í Laufássókn í Eyjafirði, sem segir um í sóknalýsingu 1839, að sé "merkilegt fyrir það að þar við er besta þrautalending í sjógangi og jafnan ágætt skýli fyrir stormi af öllum áttum." (Þingeyjarsýslur 1994:33).

Knar(r)arbrekkutangi er á Tjörnesi í S-Þing., í mörkum við N-Þingeyjarsýslu (Landið þitt Ísland III 1985:150).

Knörr er einnig til ósamsett sem nafn á hamrahöfða í Útmannasveit í N-Múl. en Knarará er á landamerkjum Hrafnabjarga í Hlíðarhreppi í N-Múl.

Knarrarsund er á Búlandsnesi í S-Múl.

Orðið knörr í fornu máli hefur orðið knör í nútímamáli í ýmsum dæmum, t.d. í örnefninu Knörhóll hér að framan og í Knarhólar sem eru syðst á Fagranesi á Langanesi í N-Þing. Þeir eru í handriti einnig nefndir Hnarhólar (Þingeyjarsýslur 1994:301). Í sýslu- og sóknalýsingum Snæfellsness frá því um miðja 19. öld er Knör og samsetningar með því nafni skrifað með einu r-i (Snæfellsnes III 1970:94-95) en langt -r- hefur síðar orðið ofan á í nöfnunum. Orðið knör hefur í vissum tilvikum orðið hnör. Dæmi er um það frá 15. öld (Ásgeir Blöndal Magnússon 1989:356). Það hefur gerst í fleiri orðum að kn hefur orðið hn, t.d. knöttur > hnöttur, og sér þess stað í örnefninu Hnarasund (nú Hnarra- eða Knarrarsund) og Hnarhúsaá (eða Knarhúsará) (nú Knarrarósá) í Hamarsfirði í S-Múl. (Sýslu- og sóknalýsingar Múlasýslna 2000:539, 548). Í örnefnaskrám er ýmist ritað Hnarhúsará eða Hnarrhúsará en Ingimar Sveinsson frá Hálsi ber nafnið fram með -rr- og telur það hafa verið framburð manna í Hamarsfirði (Hjörleifur Guttormsson, Árbók Ferðafélags Íslands 2002:548).

Hnarrarsker er við Barðsnes í Norðfirði, S-Múl.

Orðtakið Enginn er verri en Ormur á Knerri, sem þekkt er frá fyrri hluta 19. aldar (Jón Espólín, Árbækur V:26), er líka þekkt í myndinni Enginn er verri en Ormur á Hnerri (Guðmundur Jónsson, Safn af íslenzkum orðskviðum, Kmh. 1830:91). Lýsingarorðið hnarreistur 'sem ber höfuðið hátt, beinn og hnakkakerrtur, hár og brattur' er líklega dregið af orðinu *knarr-reistr 'stafnhár og stefnisbrattur', eins og knörr (ÁBlM 1989:345).

Örnefnin hér að framan eru annaðhvort þannig til komin að staðurinn hefur líkst knerri með einhverjum hætti, t.d. Knörr í Hjörsey, eða að knerrir hafi siglt þar um, sbr. Knarrarós eða -sund, eða lagst þar að, sbr. Knarrarhöfn. Þess má einnig geta að mannsnafnið Knörr kemur fyrir í Landnámabók, Knörr Höfða-Þórðarson (Íslensk fornrit I:240, 246-47). Það tengist ekki neinu Knarrar-örnefni, skv. heimildum. Annar Knörr Þórðarson kemur við sögu á Vestfjörðum á s.hl. 15. aldar (DI VI:132, 511, 514). Það er því ekki rétt sem sagt er í Nöfnum Íslendinga 1991:365, að ekki verði séð að það hafi verið notað frá landnámi fram á áttunda áratug 20. aldar. Hugsanlegt er því að forliður einhverra þeirra örnefna sem að framan greinir sé mannsnafnið Knörr.

Viðurnefnið knarrarbringa var til um tvær konur að fornu, Þorbjörgu, dóttur Gils skeiðarnefs landnámsmanns, og Ásnýju sem nefnd er í Sturlungu.

Í norskum örnefnum er orðið knörr í myndinni Knarr- í örnefnum, t.d. Knarrberg á Vestfold, Knarrevik á Hörðalandi og Knarrlagsundet í Suður-Þrændalögum, þar sem knerrir hafa legið. Skýringar á norsku örnefnunum með Knarr- sem forlið eru hinar sömu og hér hefur verið drepið á, nema við Knarrberg á að hafa verið kjöldráttarstaður, sem ekki er vitað um að verið hafi hérlendis (Norsk stadnamnleksikon 1976:186).

Maí - 2005

Dynjandi

Örnefnið Dynjandi er m.a. nafn á fossi og býli í Arnarfirði. Fossinn dregur nafn af hljóði sínu. Nafnið er vafalaust fornt því að í Noregi er einnig til sambærilegt nafn, Dynjandaskeið, nú Dønski í Bærum við Ósló (“mote Dynienda” DN I:194 (1337)). Dynjandi í Arnarfirði er nefndur í skjali 1418 (DI IV:265). Nafnið Fjallfoss á fossinum er rangnefni, en honum er lýst í Sóknalýsingum Bókmenntafélagsins sem stórum “fjallfossi” árinnar, og þá eflaust átt við að hann sé þess eðlis að hann steypist ofan af fjallsbrún.

Beyging nafnsins nú er eins og nafnið sé karlkyns, með Dynjanda í öllum aukaföllum.
Orðið dynjandi hefur væntanlega verið kvenkyns, sbr. kveðandi, hrynjandi o.fl. Það kemur fram hjá Eggerti lögmanni Hannessyni árið 1570, “á Dynjandi” (DI XV:474), og í Eyrarannál 1686, þar sem þgf. er líka “á Dynjandi” (Annálar 1400–1800 III:346) og útgefandinn bætir við “og er rétt”! En karlkynsbeyging er til annars á 18. öld. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns 1710 er beygingin á reiki, “um Dynjanda” (11) en bæði “til Dynjanda” (9) og “til Dynjandis” (11). Í samsetningu “Dynjandaland” (16).

Dynjandi er einnig jörð í Jökulfjörðum. Hennar er getið í fornbréfi 1505 (DI VII:760). Eignarfallið Dynjanda er í Vatnsfjarðarannál yngra 1616 (Annálar III:99; sbr. og IV:248). Þar er foss kallaður Dynjandisfoss.

Í samsetningum er Dynjandi í Arnarfirði yfirleitt alltaf Dynjandis-: Dynjandisá. Jarðabók Árna og Páls Vídalíns 1710 hefur þennan rithátt (VII:10). Dynjandi blasir við frá Auðkúlu “og heyrast drunur hans greinilega í hagstæðu veðri og þá hvað helst í vorleysingum, þegar vötnin á Dynjandisfjöllum eru að brjóta af sér klakaviðjar vetrarins.” (Örnefnaskrá Auðkúlu). Dynjandisheiði er fjallvegur milli V-Barð. og V-Ís., frá bænum Dynjanda í Arnarfirði og vestur að botni Geirþjófsfjarðar. Einnig má nefna Dynjandisvog (Landið þitt I:154).

Líklegt er að nafnið Dynjandi hafi snemma orðið karlkyns eins og oft gerist um örnefni, ekki síst bæjanöfn. Bærinn hefur verið nafnlaus í fyrstu en sá sem fyrstur byggði þar hefur búið “at Dynjandi”, þ.e. við fossinn Dynjandi. Svipað hefur gerst með bæjarnafnið Þjótanda í Þjórsá. Orðið þjótandi var kvk. í fornu máli og merkti ‘lífæð’. Nafnið hefur vafalítið átt við þrengslin sem verða í ánni þar sem brúin hefur staðið við bæinn Þjótanda. Ásgeir Blöndal Magnússon segir í orðsifjabók sinni að þjótandi sé kk.orð og merki ‘þytur, hraður straumur’ og er það efalítið dregið af nafni bæjarins, sem hefur verið kk. Þjótandi, um Þjótanda.

Kvk.orð sem nefnd eru óbeygjanleg eins og speki hafa tilhneigingu til að fá -s í ef., í samsetningum þar sem eitthvert orð kemur á undan viðkomandi orði, sbr. nafnið Heimspekisdeild, sem tíðkaðist áður fyrr. Sama er að segja um orð eins og athyglis-verður, af orðinu athygli, sem annars hefur ekki -s í ef. (Kjartan Ólafsson talar um í Árbók Ferðafélags Íslands 1999, 31, að -is sé gömul beyging, og á þá líklega við beygingu orða eins og kvæði, kvæðis, en óvíst er að dynjandi hafi nokkurn tíma verið hvk.)

Þó ekki sé um forlið í samsetningunni Dynjandisá að ræða hefur -s komið inn í samsetningarnar með Dynjandi án þess að orðið sjálft hafi haldið -s-eignarfalli.

Sama hefur gerst með Súgandisey við Stykkishólm. Orðið súgandi hefur væntanlega verið kvk. en er beygt eins og karlkynsorð í Súgandafirði, en þar er nafnið skv. fornum heimildum kennt við Hallvarð sem hafði viðurnefnið súgandi. Súgandi er nú nefndur hóll í landi Botns í Súgandafirði.

Algengt er að nöfn með -andi séu nöfn á vatnsföllum og fossum og straumum. Þannig er Rjúkandi árnafn á Jökuldal og nafn á fossi í Vatnsdalsá og Skínandi er foss í sömu á. (Sbr. og Grímnir 1:41; 2:9). Dynjandi er auk þess nafn á nokkrum fossum og lækjum, t.d. á fossi í Víðidalsá í landi Stafafells í Lóni og á læk í landi Þinganess í Nesjum í A-Skaft., og þar er Dynjandanes. Bær í Nesjum í A-Skaft., sem er nýbýli frá 1943, er nefndur Dynjandi, þar sem beygingin er “við Dynjanda” og “frá Dynjanda” (Byggðasaga Austur- Skaftafellssýslu I:139-140).

Skammstafanir heimilda:
DI = Diplomatarium Islandicum, þ.e. Íslenskt fornbréfasafn.
DN = Diplomatarium Norvegicum, þ.e. Norskt fornbréfasafn.

Apríl - 2005

Glanni

Örnefnið Glanni er a.m.k. á tveimur stöðum á Vesturlandi, annars vegar foss í Norðurá í Mýrasýslu, suður undan Hreðavatni. Hann hét áður Glennrar (máldagi 1306) eða Glennunarfoss (1397) (Íslenskt fornbréfasafn IV:122; Glunnrarfoss í nafnaskrá). Í sóknarlýsingu eftir sr. Jón Magnússon frá 1840 er talað um “sjónhending í Glannarafoss í Norðurá hvar hann hvítfaxar” (Sýslu- og sóknalýsingar Mýra- og Borgarfjarðarsýslna, (útgáfa væntanleg), bls. 39). (Sjá mynd.)

Glanni er einnig nafn á streng eða fossi í Langá á Mýrum. Í sóknarlýsingu sr. Þorkels Eyjólfssonar frá 1873 er talað um “svaðafossinn Glanna” (sama rit, bls. 107). (Með svaðafossi er líklega átt við farveg þar sem hávaðar eru, sbr. sóknarlýsingu Keldnasóknar á Rangárvöllum frá um 1840 (Rangárvallasýsla. Sýslu- og sóknalýsingar 1968, bls. 150).)

Merking orðsins glanni er m.a. ‘blika, gljá’ og orðsins glenna ‘birta, skin’ > ‘ljósop (í lofti eða skógi)’ > ‘rifa, auður blettur’. Orðin eru skyld orðunum gláma og glóa. Skyld orð eru glan (hvk.) sem merkir ‘gljái’ og glana (so) ‘birta til’. Sögnin hefur síðar orðið að so. glaðna (til) vegna merkingarskyldleika. Glan(u)r var maki sólar og hestsheiti, skv. Snorra-Eddu og er afbrigði þess Glen(u)r ‘hinn skínandi’ (skv. orðabók um skáldamálið forna (Lexicon poeticum (1931), bls.188)).

Orðið glanni merkti í fornu máli eins og í nútímamáli “fremfusende og overmodig person” (Lexicon poeticum (1931), bls.187). Það var einnig nafn á manni, skv. handriti af Snorra-Eddu (Johan Fritzner, Ordbog over Det gamle norske sprog IV:128 (1972)). Á 18. öld er það þekkt úr Orðabók Björns Halldórssonar í merk. ‘importunus scurra’ á latínu, ‘en paatrængende Nar’ á dönsku. Líklegra er að merking fossnafnsins Glanni sé frekar ‘hinn skínandi’ en ‘uppáþrengjandi’ þó svo að merk. ‘fremfusende’ geti út af fyrir sig hugsast um foss af þessu tagi.

En því má einnig velta fyrir sér hvort skyldleiki við sögnina glenna (sundur) ‘kljúfa í tvennt’ komi til greina, en meðfylgjandi mynd af Glanna gefur tæplega tilefni til þess.

 Svavar Sigmundsson

Mars - 2005

Vaglar

Bæjarnafnið Vaglar er til á tveimur bæjum á landinu: 1) í Áshreppi í A-Hún., 2) í Blönduhlíð í Skag. Myndin Vaglir er höfð um 3 bæi: 3) í Glæsibæjarhr. í Eyf., 4) í Hrafnagilshr. í Eyf. (DI IV:711-712 (1447), (sjá mynd), og 5) í Fnjóskadal í S-Þing. sem Vaglaskógur er kenndur við. Einnig má nefna eyðibýlið Vaglir/Vaglar í Vindhælishr. í A-Hún. Þó má vera að fleirtölumyndirnar hafi verið á reiki, bæirnir hafi ýmist verið nefndir Vaglar eða Vaglir. Hér er sem sagt eingöngu um norðlenskt bæjarnafn að ræða. Orðið vagl getur merkt ‘raftur milli mæniása’, ‘stuttur bjálki’, ‘hanabjálki’. Í færeysku merkir orðið ‘hænsnaprik’ og sama er að segja um samsvarandi orð í öðrum norrænum málum. Í nýnorsku getur orðið merkt ‘gnæfandi klettur’. Það kemur fyrir í norskum örnefnum sem liggja hátt (Norske Gaardnavne I:208 og X:173). Sama er að segja um færeysk örnefni, t.d. Bólið á Vaglinum, þar sem átt er við stað sem liggur hátt (leiti) (Christian Matras, Stednavne paa de færøske Norðuroyar (1933), bls. 304). Bærinn á Vöglum í Fnjóskadal stendur hátt og sama er að segja um Vagla í Blönduhlíð og á Þelamörk. Margeir Jónsson fræðimaður á Ögmundarstöðum taldi að upphaflega hefði orðið *vagall, sem er annars óþekkt, verið í nafninu og merkt ‘slá í rjáfri húss’ (Heimar horfins tíma, 218-219). Ekki er ósennilegt að hjallar í landslagi hafi leitt af sér nafnið Vagla, þar sem hjalli merkir ‘sylla í fjallshlíð’ (Sjá nánar Arnold Nordling í Namn och Bygd 1933, bls. 33-38, og Þórhallur Vilmundarson í Grímni 3:124-127).

 Svavar Sigmundsson

Febrúar - 2005

Brenna

Brenna sem bæjarnafn á landinu er sem hér segir: 1) Hjáleiga frá Rútsstöðum í Gaulverjabæjarhr. í Árn. (mynd). 2) Hjáleiga frá Ólafsvöllum á Skeiðum í Árn. 3) Bær í Lundarreykjadal í Borg., sá eini í byggð nú með þessu nafni. 4) Fornt eyðibýli í landi Kalmanstungu í Hvítársíðu í Borg. Skv. Landnámabók brenndi Þjóðólfur Karlason þar inni Kára Kýlansson (Íslensk fornrit I:82). 5) Hjábýli suður og upp frá Ensku búðum í Siglufirði. 6) Hjáleiga frá Holti undir Eyjafjöllum í Rang. (Grímnir 1:68-69). Oft er um að ræða hjáleigur eða smábýli sem lagst hafa í eyði. Auk þess var hús í Reykjavík (Bergstaðastræti 13) nefnt Brenna.

Brenna er til sem örnefni á allmörgum stöðum, sem eftirfarandi dæmi úr örnefnaskrám sýna:

Öndverðarnes, Grímsnesi, Árn.: Lága hraunið vestur af Húshól heitir Brenna. Er talið, að þar hafi verið brennd viðarkol.

Torfastaðir, Bisk., Árn.: Mýrin niður frá túninu, sú er þjóðvegurinn liggur norðaustur um …, heitir Brenna.

Kjarnholt, Bisk., Árn.: Brenna er djúpt mýrarsund.

Þorbjarnarstaðir, Garðahr., Gull.: Þegar hér var komið, nefndist hraunið Brenna, ofan Efrihellna, brunatunga, er lá hér suður. Úti á hrauninu var Brennuhóll, neðst í Brennunni.

Þverárkot, Kjalarnesi, Kjós.: Vestan í hálsinum móti Grafardal er mýri, sem nefnd er Brenna eða Brenningur. Þar var hrossabeit.

Eyri í Andakíl, Borg.: Neðanvert við Stekkjarbarðið, upp af Meleyri, er svæði allstórt, sem heitir Brenna. Ofarlega í henni er Brennuhóll. Brennan er móar, og um hana renna lækir.

Kvígsstaðir, Andakíl, Borg.: Frá Dalsholti niður að Hestlandbroti sem hér er á merkjum, er mýri, sem heitir Brenna. Þetta er nýlegt nafn, vegna þess að kviknaði í því heldur hraustlega.

Hermundarstaðir, Þverárhlíð, Mýr.: Við ána, framan lækjarins, Fornistekkur, þaðan einu nafni Brenna að Jónasarsnoppu.

Sámsstaðir, Hvítársíðu, Mýr.: Brenna heitir móalandið sem áður var, sunnan vegar, frá Gilmóum austur að Bæjarfitslág.

Stóri-Ás, Hálsasveit, Borg.: Stórt svæði skógi vaxið, sem heitir Brenna.

Akureyjar í Helgafellssveit: Brenna. Allháir klettar við Brennuvík.

Dunkárbakki, Hörðudal, Dal.: Brenna. Í Hormó við túnhornið. Þegar þar var sléttað, kom upp aska.

Geirastaðir í Skútustaðahr., S-Þing.: Árni Magnússon og Páll Vídalín nefna að Brenna kallist örnefni út frá bænum. Munnmæli segi að þar hafi verið byggð og að sá bær hafi brenndur verið, „og því sé eyðibólið so kallað“ (Jarðabók XI:242).

Þverá, Öxarfirði, N-Þing.: Fyrir mörgum árum var drengur að smala geitum, og kviknaði þá í lyngi, svo af varð rosabál, fleiri dagsláttur, sem brunnu í móunum, og er það svæði nefnt Brenna.

Fíflholtshverfi, Vestur-Landeyjum, Rang.: Nærri bænum heitir Brenna.

Þar sem Þverá-Kjarrá sameinast Hvítá (Borg. ) við Brennutanga er veiðistaður sem nefnist Brennan (Eiríkur St. Eiríksson Stangaveiðihandbókin, 2. bindi (2003), bls. 80). Ekki er vitað um tildrög nafnsins.

Líklega er nafnið Brenna oft dregið af brennslu kjarrs eða skóga til ræktunar eða af gróðurbruna, sem orðið hefur viljandi eða óviljandi. Oft er um að ræða mýri og liggur því nærri að nafnið eigi við sinubruna. Í Laxdælu er frásögn af því að í Hundadal í Miðdölum umhverfðist jörð líkt og af hvirfilvindi, og kom þar aldrei gras upp og hét síðar Brenna (Íslensk fornrit V:109). Í Fremri-Hundadal er nú Brennuhóll rétt við bæ, þar sem kvíarnar voru. „Þar voru haldnar brennur í seinni tíð.“ (Örnefnaskrá).

Þar sem Brennuhólar koma fyrir, t.d. þar sem kirkjan á Hólmavík var reist, gæti verið um að ræða hóla, sem brennur voru gerðar á, þ.e. að kveiktur hafi verið viti á slíkum hólum, til að gefa merki um e-ð tiltekið.

Nokkrir bæir hafa Brenni- að forlið, m.a. Brennistaðir og má ætla að þar sé annaðhvort so. brenna eða no. brenni í forlið.

Í Landnámabók er bærinn Brenningr nefndur „milli Hellis ok Hraunhafnar“ á Snæfellsnesi (Íslensk fornrit I:104). Í Jarðabók Árna og Páls er Brenningur talinn í landi Arnarstapa og sagt að þar séu fornar tóftaleifar (V:164). Sama nafn er í Þverárkoti á Kjalarnesi á mýrinni sem einnig er nefnd Brenna, sjá hér að framan. Merking er vafalaust dregin af hinu sama.

Í norskum örnefnum er Brenna til sem þéttbýlisstaður í Finnmörk þar sem talið er að nýnorska orðið brenne ‘avsvidd skogmark’ liggi að baki. Sama er um Brennhaug í Upplandi, þar sem í forlið er brenne (eða brenn) á nýnorsku, ‘avsvidd jordstykke’ (Norsk stadnamnleksikon (1980), 80).

Í Svíþjóð er bærinn Bränna sem merkir ‘svedjeland’ (Svenskt ortnamnsleksikon (2003), 396 (undir Överkalix)).

Í Danmörku er t.d. Brændegård á Suður-Fjóni þar sem forndanska orðið brænna ‘afbrændt område’ er í forlið (Dansk stednavneleksikon [3] (1983), 26).

Í Færeyjum er Brenna a.m.k. til samsett í nafninu Á Brennuliðanum en varla talið gamalt. Þar fannst aska í jörð (Christian Matras, Stednavne paa de færöske Norðuroyar (1933), 77).

Á Hjaltlandi er Brenwall á Sandnesi talið af Brennuhóll, af brenna ‘a burnt-off piece of land’ (John Stewart, Shetland Place-Names (1987), 142).

 Svavar Sigmundsson

Janúar - 2005

Kerling

Kerling kemur víða fyrir sem nafn á fjalli, tindi eða drang og verða nokkur þeirra nefnd hér: 1) Drangur sem gnæfir upp úr líparítskriðu í vestanverðum Kerlingarfjöllum í Árn. Þar er líka Kerlingará í Kerlingargljúfri. 2) Drangur í vesturhlíð Kerlingarfjalls á Snæfellsnesi, við hana er kennd gamla leiðin um Kerlingarskarð. 3) Fjall eða tindur í landi Skálmarnesmúla í A-Barð. 4) Klettur, “líkt og bograndi kvenmaður”, á Lónseyri í Snæfjallahreppi í N-Ís. 5) Klettadrangur í sjó sunnan við Drangey í Skag. 6) Einstakur drangur í sjó við Ketubjörg í Skag. 7) Fjall upp af Grund í Eyjafirði, hæsta fjall við byggð á Norðurlandi (1538 m). 8) Skersdrangur í sjó nærri Gjögri í Fjörðum í S-Þing. 9) Fjall á milli Borgarfjarðar eystri og Loðmundarfjarðar í S-Múl. 10) Hár standur í Kerlingardal í Mýrdal í V-Skaft. Í flt. Kerlingar sem eru móbergsfjöll í vesturjaðri Vatnajökuls (1207 og 1339 m). (Mynd)

Oft eru til sögur um að Kerlingar séu tröll sem dagað hafi uppi, t.d. um Kerlingu við Lambey í Dalasýslu (Árbók Ferðafélagsins 1989:101). Sama er að segja um Kerlingu á Snæfellsnesi, sem á að hafa verið tröllskessa með silungakippu á baki, sem orðið hafi að steini. Enn er Kerling sunnan við Drangey sem talin var tröll sem orðið hefði að steini. Alloft fer saman Karl og Kerling. Þannig er t.d. Karl og Kerling sitt hvoru megin við Lambey á Hvammsfirði í Dal. (Sýslu- og sóknalýsingar (2003), bls. 75), á Vatnsnesi í V-Hún. (Sýslu- og sóknalýsingar (1950), bls. 35) og í Jökulsárgljúfrum, vestan ár, einnig nefnd Tröll (Mynd í Theódór Gunnlaugsson, Jökulsárgjúfur (1975), bls. 69).

Auk þess eru mörg örnefni samsett með Kerlingu að fyrra lið og verða aðeins fáein þeirra nefnd hér:

Kerlingará var í Mýrdal í V-Skaft. (Landnámabók, Íslensk fornrit I:333) og Kerlingardalur er býli þar, væntanlega kennt við sömu Kerlingu. Þar var einnig Kerlingarfjörður. Þeir voru tveir á landinu. Annar þeirra var vestan Hjörleifshöfða, þar sem segir að kerlingu eina hafi rekið af skipi (Landnámabók, Íslensk fornrit I:332). Hann er ekki til lengur. Annar Kerlingarfjörður er milli Skálmarness og Litlaness í A-Barð., 9 km langur, nefndur í Fjarðatali frá því um 1200. Líklega eru þessir firðir fremur kenndir við Kerlingar í landslaginu en að kerlingar hafi rekið þar.

Kerlingarfoss. Þeir eru a.m.k. 4 á landinu:1) Í Grímsá í Borg. 2) Í landi Foss í Neshreppi í Snæf. 3) Í Þambá í Strand. 4) Í Dalsá í Hrunamannahrepp í Árn. Ekki er vitað um ástæður þessara nafngifta.

Í sumum örnefnum getur Kerling- átt við kerlingargjöf, þ.e. þegar gömul kona gaf jarðarpart til kirkju fyrir sálu sinni eða til framfærslu sér, t.d. Kerlingarhólmi í landi Brekku í Norðurárdal í Mýr. Sama gæti verið um Kerlingarhólma í Kjóeyjum á Breiðafirði, og einn í landi Melhóls í Meðallandi í V-Skaft. Kerlingarsker eru einnig til, t.d. í mynni Skerjafjarðar í Kjós., í Árnesi í Strand. og á Hellu á Árskógsströnd í Eyf.

Kerlingarstaðir voru býli í Grunnavík í N-Ís. 1710 (Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns VII:265) og annað, eyðikot, í Reynistaðarprestakalli í Skag. (Sýslu- og sóknalýsingar (1954), bls. 53).

Orðið kerling er líka haft sem síðari liður örnefna: Flögukerling er t.d. hátt fjall (1182 m) sunnan við Myrkárdal í Eyf., kennd við bæinn Flögu í Hörgárdal.

Í færeyskum örnefnum er Kelling, bæði eitt og sér og í samsetningum. Það er talið líkingarnafn, þar sem er bæði Risin og Kellingin um tvo dranga í sjó við Eysturoy. Nafnið Kellingasetur á Myrkjanoyri í Norðureyjum er talið eiga rót sína í að þar hvíldust konur á leiðinni yfir fjall í Árnafjørð eða Hvannasund (Christian Matras, Stednavne paa de færøske Norðuroyar (1933), bls. 169-170).

Í norskum örnefnum er sama uppi á teningnum, nafnið Kjerringa er sérstaklega norðanfjalls, bæði ósamsett og í samsetningum, t.d. Kjerringvik, eða Kjerringvåg. Ósamsett er það talið líkingarnafn. Í samsetningum er það talið dregið af því að einstæð kona (ekkja) hafi búið á staðnum. Annars staðar er Kerring- í örnefni, einkum við ströndina, talið tengjast hugmyndum um ógæfu tengda konum (Norsk stadnamnleksikon (1980), bls. 183).

Í sænskum örnefnum er til Käringön, sem er sjávarþorp á eyju í Bóhúsléni. Það er talið hafa að forlið orðið käring í merkingunni ‘(hvítmáluð) varða til að leiðbeina sjófarendum’. Nærliggjandi hólmi heitir reyndar Bonden, og gæti verið samhengi á milli (Svenskt ortnamnsleksikon (2003), bls.182).

Í Danmörku er til Kællingeby (‘konu-, kvennabær’) á Borgundarhólmi (Bent Jørgensen, Stednavneordbog (1994), bls. 168).

Í finnskum örnefnum er Käring til í forliðum örnefna, t.d. Käringmossen í Korsholm, þar sem einnig er Gubbesmossen (gubbe = karl) (Ritva Valtavuo-Pfeifer, Terrängnamn i Svenskfinland (1998), bls. 151).

Sænska Kerlingar-örnefnið leiðir hugann að merkingu orðsins beinakerling í íslensku sem er algengt nafn á grjótvörðum, “sem kallaðar eru kerlingar, ... hlaðnar upp við alfaraveg” Blanda II:406). Oft var stungið legg (beini) í vörðuna með vísu til kerlingar eða skilaboðum til ferðamanna. Spurning er hvort það er ekki síðari tíma siður en að upphaflega hafi orðið beini í orðinu verið í merk. ‘hjálp til að rata’, sbr. að leiðbeina, beina mönnum á rétta braut, þ.e. *beinikerling. Tvær Beinakerlingar eru þekktastar, önnur á Kaldadalsleið (Sveinn Pálsson Ferðabók, bls. 111), hin á Sprengisandi. Orðið er líka haft sem samnafn, t.d. beinakerlingin Sankti Pétur (Skírnir 1926:157), sem er varða hlaðin á alfaraleið.

 Svavar Sigmundsson

Desember - 2004

Móskarðahnúkar

Austan Esju í Gullbringusýslu eru hnúkar sem kenndir eru við Móskörð. Á korti yfir Gullbringu- og Kjósarsýslu sem Björn Gunnlaugsson teiknaði fyrir Bókmenntafélagið 1831 hefur hann skrifað Móskarðahnúkr (Haraldur Sigurðsson, Kortasaga Íslands frá lokum 16. aldar til 1848, milli bls. 244 og 245 (1978)).

Jónas Hallgrímsson nefnir Móskarðahnúka svo í sínum skrifum, m.a. í dagbókum 1840 (Ritverk. Bréf og dagbækur II:364 (1989)). Hið sama gerir sr. Magnús Grímsson í Ferðabók sinni fyrir sumarið 1848, bls. 12 og víðar (1988). Hann talar um Móskarðahnúkinn enn eystasta sérstaklega (14). Um tildrög nafnsins hefur hann þessi orð: “grjótið í öllum þessum hnúkum er ljósrautt tilsýndar, og þar af mun Móskarða-nafnið dregið” (12).

Þannig lýsir sr. Stefán Þorvaldsson hnúkunum undir fyrirsögninni Fjöll í sóknalýsingu Mosfells- og Gufunessókna 1855: “Móskörð, háir fjallahnúkar af gulleitu (Thrachyt) grjóti, vestanvert við Svínaskarð. Þetta fjall er hæsti tindur allrar Esjunnar.” (Sýslu- og sóknalýsingar. Landnám Ingólfs III:221 (1937-39)).

Þorvaldur Thoroddsen nefnir Móskarðshnúk 1890 (Ferðabók III:10) (1958) en Móskarðshnúka 1883 (Ferðabók I:102), og 1898 (Ferðabók IV:114). Sú nafnmynd hefur yfirleitt birst á opinberum kortum fram undir þetta. Á nýju korti Landmælinga Íslands, Ferðakorti 2 í mælikvarðanum 1:250.000 (2003), er nafnmyndin þó Móskarðahnúkar, sett að tillögu Örnefnastofnunar.

Í landamerkjalýsingu Eyja í Kjós frá 1887 er hnúkanna ekki getið en hinsvegar í landamerkjalýsingu frá 1921, þar sem segir: “alla leið suður á Móskarðahnúk”.

Egill J. Stardal lýsir Móskörðum á þessa leið í Árbók Ferðafélags Íslands 1985: “Móskörð eru hnjúkahvirfing úr baulusteini eða líparíti. Austasti hnjúkurinn og þeirra tígulegastur er Móskarðahnjúkur, sem rís vestan Svínaskarðs, einn og stakur eins og tröllvaxinn píramídi.” (92). (Sjá mynd á bls. 93.) Í sömu bók talar Ingvar Birgir Friðleifsson um Móskarðahnúka (m.a.144-145, mynd bls. 163) en einnig í eintölu um Móskarðahnúk (166). Sr. Gunnar Kristjánsson skrifar í sömu bók um Móskarðshnúka (180).

Örnefnaskrár í Örnefnastofnun nefna ýmist Móskarðahnúka (þar á meðal Egill J. Stardal) eða Móskarðshnúka og eru heimildarmenn um sitt hvort jafnvel frá sama bæ og sýnir það hversu mjög á reiki nafnmyndirnar hafa verið. Yfirleitt er við því að búast að orðmyndin –hnúkur sé á Suðurlandi en –hnjúkur norðan- og austanlands, en sumum finnst hnjúkur “réttari” mynd en hnúkur.

Sérkennilegt er að kalla –skörð fjöll eins og sr. Stefán gerir í sóknalýsingu sinni en skörðin eru fleiri en eitt og því eðlilegt að nefna hæsta hnúkinn Móskarðahnúk. Ekki er gott að segja um hvort eintalan –hnúkur hefur leitt af sér eintöluna Móskarðs-, eða hvort Svínaskarð austan við hann hefur haft áhrif á það. Fleirtalan Móskarða- kann að hafa haft áhrif á myndun fleirtölunnar –hnúkar, þó að vissulega lægi beint við að hafa þá mynd, af því að hnúkarnir eru fleiri vestur af honum og eru nafnlausir.

Nóvember - 2004

Fábeinsá

Fábeinsá er heiti á á á Skarðsströnd í Dalasýslu, sem getið er í Landnámu (Íslenzk fornrit I:147 og víðar). Hún fellur í Kvenhólsvog og markaði landnám Geirmundar heljarskinns.

Ásgeir Blöndal Magnússon segir í Íslenskri orðsifjabók sinni að uppruni nafnsins sé óljós: “helst mætti ætla að forliðurinn væri viðurnefni manns eða heiti á húsdýri – og fábeinn merkti ‘hinn hvít- eða ljósfætti’ (160). Forliðurinn fá- er dreginn af lýsingarorðinu fár í merk ‘marglitur, litaður, gljáandi’, og í nýnorsku er orðið få í merk. ‘bleikur, bliknaður’, sbr. að vera fölur og fár. Fábeinn hefur ekki verið þekkt sem hestsheiti á Íslandi, skv. bók Hermanns Pálssonar, Hrímfaxi (1995).

Fábeinsvötn sem áin kemur úr eru uppi á fjalli og við þau gæti áin verið kennd. Mér finnst hugsanlegt að þau séu kennd við fiskleysi, sbr. Fáskrúðar-nöfnin, árnöfnin tvö á Vesturlandi. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns 1705 er sagt að silungsveiði hafi verið að miklu gagni í Fábeinsá "en bregst nú mjög"! (VI:119). Áin rennur í mörgum fossum og flúðum (Selma Grétarsdóttir, Ormsstaðir í Dalabyggð, Dalasýslu. B.S.-ritgerð í landafræði. Háskóli Íslands 2002,bls. 14). Er hugsanlegt að þar sé skýringuna að finna - að hún sé kennd við skínandi fossa og flúðir?

Október - 2004

Gottorp

Gottorp er bær í Vesturhópi í V-Hún. Bæjarnafnið var gefið af Lauritz Gottrup lögmanni á Þingeyrum 1694 eða ‘95 þegar hann byggði upp eyðibýlið Þórdísarstaði og nefndi eftir sér, en nafnið er til í Suður-Slésvík, Gottorp Slot. Fyrri liður nafnsins er talinn mannsnafnið Goti en seinni liðurinn þorp. (Svavar Sigmundsson, Þorp på Island, og Wolfgang Laur, Torp-navne i Sydslesvig og sprogskiftet, NORNA-rapporter 76, Nordiske torp-navne, Uppsala 2003, bls. 227 og 167-169.)

 Svavar Sigmundsson

September - 2004

Melbreið

Bærinn sem nú heitir Melbreið í Fljótum í Skagafirði er í elstu heimildum, fornbréfi frá 1471, nefndur Mjölbrigðastaðir (Íslenzkt fornbréfasafn V:625). Sama er að segja um Vallaannál eftir sr. Eyjólf Jónsson á Völlum í Svarfaðardal (1670-1745) sem nefnir Mjölbrigðastaði við árið 1723 (Annálar 1400-1800 I:524). Í skrá um eignir Hólastóls eftir dauða Jóns Arasonar 1550 er nafnmyndin orðin Melbrigðastaðir (Ísl. fornbréfasafn XI:872). Í Bréfabók Þorláks biskups Skúlasonar (1979) er komin myndin Mélbrigðastaðir árið 1650 þegar skoðun og virðing er gerð á jörðinni (175). Breytingin frá –brigð- til –breið- hlýtur að hafa gerst á áratugunum eftir það, því að í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er nafnið Mélbreiðarstaðir (IX:323). Í Lögþingisbókinni 1779 er nafnið Mjölbreiðastaðir (Alþingisbækur Íslands XV:601) en í Jarðatali Johnsens frá 1847 er nafnmyndin aftur Mjölbrigðastaðir (275). Í Jarðabók 1861 er Melbreið aðalnafnið en Mjölbrigðastaðir hafðir innan sviga (102).

Melbrigðuflá er mýraflói á mörkum Auðkúluheiðar í Húnavatnssýslu. Jónas Bjarnason nefnir hana svo í grein sinni um heiðina (Göngur og réttir III:271). Í handriti sínu frá 1941 sem varðveitt er í Örnefnastofnun skrifar hann hins vegar Melbrigtsflá. Í vélriti hans frá 1952 er nefndur Melbrigðuás fyrir vestan merki Auðkúluheiðar, þ.e. í Dalskvíslalandi, alllangur ás í Melbrigðuflá. Myndin Melbrigðaflá sem Hermann Pálsson gengur út frá (Keltar á Íslandi (1996), 191) á því tæpast rétt á sér.

Örnefnin öll eru talin dregin af írska mannsnafninu Máel-Brigte ‘þjónn Bríetar’. Melbrikta tönn var skoskur jarl á 9. öld og Melbrigði hét Orkneyingur á 12. öld (Orkneyinga saga, Íslenzk fornrit 34:9, 145, 151, 152; Hermann Pálsson, Keltar á Íslandi (1996), 191; Helgi Guðmundsson, Um haf innan (1997), 17, 183-184).

Helgi telur að írsku myndina mail:brikti sem fyrir kemur á rúnaristu á Mön og er úr Máel-Brigte væri eðlilegast að lesa “Meil-brigði” á norrænu (17) en sú mynd er ekki varðveitt í norrænum textum. Forliður nafnsins hefur líklega haft tvíhljóð í upphafi, Mjöl-, Mél-, en umtúlkun skýrir nafnmyndina Melbreiðarstaðir, sem styst hefur í Melbreið (´breiður melur’). Menn með nafni sem samsvaraði írska nafninu Maél-Brigte hafa líklega verið hér á landi í upphafi byggðar og örnefnin vafalítið leidd af þeim.

Ágúst - 2004

Nollur

Örnefnið Nollur er þekkt sem nafn á þremur stöðum í Þingeyjarsýslu:

1) Bæjarnafn í Grýtubakkahr. í S-Þing. Nafnið er ritað Gnollur (“af gnoll”) í Auðunarmáldögum 1318 (Íslenskt fornbréfasafn II:447).
2) Eyðikot við Mývatn, einnig Nollsel (Þorvaldur Thoroddsen, Ferðabók I:288). Hvorttveggja segir hann að sé í heiðinni nærri Gautlöndum.
3) Lítið klapparholt nokkurn spöl norður af Ytri-Vörðhól í landi Víkingavatns í Kelduhverfi (Örnefnaskrá).

Nafnið Nollur er líklega komið af orðinu hnollur (eldra knollr ‘fjallshnúkur’) ‘smáhæð, hóll’ (Ásgeir Bl. Magnússon, Íslensk orðsifjabók, 351), sbr. færeyska knolli ‘hnúskur, klettasnös’ (= kneysi), nýnorska knoll(e) ‘klettur, höfði, bjargsnös’, danska knold ‘hnúður, æxli á tré; smástrákur’og enska knoll ‘þúfa, hnjúkur’ (Ásgeir Bl. Magnússon, Íslensk orðsifjabók, 485). Nollur í Grýtubakkahreppi stendur á allháum klettakambi undir allbröttu fjalli örskammt frá sjó (Byggðir og bú Suður-Þingeyinga 1985, 58).

Líklegt er að bæjarnafnið Nollarsstaðir í Fellum í N-Múl., skv. Fljótsdæla sögu (Íslensk fornrit XI:248), sé af sama uppruna. Nafnið er óþekkt nú, en á líklega við bæinn Hrafnsgerði (Hrappsgerði). Í örnefnaskrá í Örnefnastofnun sem Stefán Einarsson prófessor skráði eftir Hannesi Sigurðssyni (f. 1909), er nefndur Nollarshaugur, kringlótt hæð, yst á svonefndum Feta, en nú í túni nýbýlisins Teigabóls. Í Fljótsdæla sögu er maður sá sem bjó á Nollarsstöðum nefndur Nollar, en líklega er hann tilbúningur söguhöfundar. Sigurður Gunnarsson á Hallormsstað nefnir Nollarshaug í ritgerð sinni, Örnefni frá Jökulsá í Axarfirði austan að Skeiðará, og segir að hann sé “dys, ekki mikil ... og sér garðs merki umhverfis” (Safn til sögu Íslands II:486 (1886)). Helgi Hallgrímsson hefur skrifað um Nollarshaug í greininni Fornhaugar og féstaðir í Fellum (Múlaþing 16:183-186 (1988)) þar sem hann segir að haugurinn sé “að líkindum gamalt heystæði, sem ef til vill var hlaðið á ofurlitlum melkolli, er þarna hefur verið” (185).

Þessi kringlótta hæð eða melkollur hefur að líkindum heitið Nollur, í eignarfalli Nollar, sbr. beygingu bæjarnafnsins í Grýtubakkahreppi, t.d. í Nollarvík.(Í örnefnaskrá er þó fjallið ofan við bæ nefnt Nollurfjall.) Nafnið Nollur hefur fengið viðaukann –haugur til nánari skýringar og þá orðið Nollarhaugur. Bærinn í sögunni hefur þá einnig verið nefndur eftir hæðinni, Nollarstaðir. Helgi Hallgrímsson segir réttilega í grein sinni að nollur sé sömu merkingar og hóll “og enn notað þannig í örnefnum á Suðurlandi” (185), en ekki hefur það fengist staðfest.

Júlí - 2004

Fjallið eina

Fjallið eina er ekki aðeins nafn á einu fjalli eins og ætla mætti, heldur þremur, ef fjöll skyldi kalla. Þau eru þessi:

1) Móbergshnjúkur (223 m) skammt vestan við Krýsuvíkurveg, norður af Sveifluhálsi í Gull., fyrir sunnan eða suðvestan Óbrinnishólabruna (Landið þitt I:200). (Mynd í Ólafur Þorvaldsson, Selvogsgata og Krýsuvíkurleiðir (1999), bls. 27, og kort á bls. 18).

2) Ávöl alda (401 m) í Árnessýslu, austan undir Bláfjöllum í Reykjanesfjallgarði (Landið þitt I:200). (Kort í Árbók Ferðafélagsins 2003, bls. 84). Þór Vigfússon lýsir því svo í Árbókinni: “Fjallið eina (401 m) kúrir í móbergi sínu í nokkurri lægð þannig að það blasir ekki við víða. Er mun meiri feimnisbragur yfir því en hinu uppsperrta Geitafelli.” (bls. 82).

3) Lágt fell (210 m) í Vatnsleysustrandarhreppi í Gull. Því er þannig lýst í örnefnaskrá: “Vestan við Höskuldarvelli er norðurendi á frekar lágu felli, sem er mjög langt og mjótt og liggur til suðurs. Heitir það Oddafell, stundum nefnt Fjallið eina.” (Örnefnaskrá Stóru- og Minni-Vatnsleysu). Sesselja G. Guðmundsdóttir segir í bók sinni, Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi, að við vesturjaðar Höskuldarvalla sé “Oddafell sem Þ. Thoroddsen kallar Fjallið Eina og er það eina heimildin um þetta nafn á fellinu. Líklega hefur verið einhver nafnaruglingur hjá Thoroddsen því Fjallið eina er til á þessum slóðum eða nokkrum kílómetrum norðaustan við Dyngjur.” (bls. 108). (Mynd á bls. 104). (Sbr. Þorvaldur Thoroddsen, Ferðabók I:177-179 (1913)).

Hliðstætt nafn við Fjallið eina er Heiðin há í námunda við Fjallið eina nr. 2. Önnur hliðstæða er Hverinn eini, sem nefndur er í Vallaannál (Annálar I:452). Sagt er þar frá þjófum sem höfðust við undir skúta nokkrum á Selsvöllum upp af Grindavík. Í annálnum segir svo: “Leizt þeim þá eigi að vera þar lengur, og fóru norður aptur með fjallinu í helli þann, er skammt er frá hverinum Eini.” Í neðanmálsgrein segir útgefandi að eflaust sé réttara: “Hverinum eina (sbr. Fjallið eina, þar allskammt frá).” (bls. 452nm). Þá er átt við Oddafellið en hverinn er við suðurenda þess. Í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar segir að Hverinn eini beri nafn af því að hann liggi “einn út af fyrir sig” (II:177) (1974). Sesselja G. Guðmundsdóttir segir, að merkingin geti verið ‘sá frábæri, einstaki’ (bls. 113), en líklegust er merkingin ‘stakur, út af fyrir sig’.

Önnur hliðstæða er Eyin há í Mýrdal, sem nú heitir Pétursey, kennd við Pétur postula.
Í Færeyjum eru til mörg hliðstætt mynduð örnefni, t.d. Heyggjurin Eini (Christian Matras, Fjallið Mikla, Áin í Dal, Millum Fjarða og Urð Mans, í Greinaval – málfröðigreinir (Tórshavn 2000), bls. 299). Hann nefnir þar íslenskt dæmi, Hóllinn eini, en það hefur ekki fundist hér við eftirgrennslan. Í Orkneyjum er örnefnið Eynhallow (Eyin helga) en það nafn er einnig þekkt í Noregi (nú Helgöy). Á Hjaltlandi er einnig Papa Stour og Papa Little (Papey stóra og Papey litla) sem eru mynduð eins, þ.e. með eftirsettu lýsingarorði.

Myndun þessara örnefna á sér hliðstæðu í nafni fyrirtækisins Fjallið hvíta ehf í Garðabæ.

Kvæði eftir Grétar Ó. Fells, Fjallið eina, sem birtist í ljóðabókinni Grös: ljóð og stökur 1946, á þó líklega ekki við neitt af áðurnefndum fjöllum.

 Svavar Sigmundsson

Júní - 2004

Snókur

Orðið snókur (kk.) kemur fyrir á nokkrum stöðum á landinu sem örnefni, bæði ósamsett og samsett. Snókur er a.m.k. til á eftirtöldum fimm stöðum:

1) Sérkennileg klettastrýta í landi Leirár, vestur af Skarðsheiði í Borg. Er líka nefnd Stellir.
2) Lítil sker (Stóri- og Litli-Snókur) í Straumfirði í Mýr.
3) Fjall upp af Lónafirði í Jökulfjörðum í N-Ís. (Mynd í Árbók Ferðafélagsins 1994:83).
4) Fjallstindur norðan við mynni Skarðsdals innarlega við Siglufjörð í Eyf. Við hann er kennd Snóksá.
5) Hóll í landi Miðbýlis á Skeiðum í Árn. og mun nafnið dregið af lögun hans, líkingu við höfuðföt fyrri alda.
6) Uppmjór hóll í Reykjakoti í Ölfusi í Árn. Þar er einnig Snókatorfa (Snjákutorfa).

Flt. Snókar er nafn á þremur tindum í fjallsbrún í landi Hurðarbaks norðan í Meðalfelli í Kjós. Einstakur strýtumyndaður hnúkur vestan við Hörðubreið á Skaftártunguafrétti í V-Skaft. er nefndur Vinstrarsnókur.

Orðið snókur merkir upphaflega 'tota, endi á e-u', t.d. á vinstur, hluta af maga jórturdýrs. En í landslagi merkir það ‘fjallstindur, klettastrýta; hali, rani, e-ð langt og mjótt sem gengur út frá e-u stærra, t.d. fjalli’. Í samsetningum er það t.d. í Snóksdalur í Miðdölum og Snókshólmi sem er nokkru fyrir neðan Árbæjarhólma í Elliðaám í Reykjavík. Bærinn Skógsnes í Gaulverjabæjarhreppi í Árn. var upphaflega nefndur Snóksnes. Snóka er á Þingvöllum, dýpsti hluti Almannagjár, stytt úr Snókagjá. Snókabrún er í landi Kiðabergs í Grímsnesi í Árn. Snókafell er í Afstapahrauni á Vatnsleysuströnd og er með rana eða háls út frá sér. Snókalönd eru norðan við Óbrinnishólabruna í landi Hvaleyrar í Hafnarfirði. og út úr honum skaga margar totur. Snókarimi er í landi Laxárbakka í Miklaholtshr. í Snæf. Helgi Hallgrímsson náttúrufræðingur telur Snóka-örnefnin dregin af jurtinni snókahvönn, og nefnir hann sérstaklega í því sambandi Snókahvamm í Glerárgili á Akureyri, þar sem mikið vex af geithvönn. (Munnleg heimild.)

Ásgeir Blöndal Magnússon segir í orðsifjabók sinni (bls. 92) að orðið snókur sem örnefni hafi fengið j-innskot allsnemma. Snjókafjall er í landi Kambs í Deildardal í Skag. Ætla má að það hafi upphaflega heitið Snókafjall eða Snóksfjall því neðan úr dalnum líkist það hundshaus með trýnið út að Kambsgili.

Helstu heimildir:
Ásgeir Blöndal Magnússon. Íslensk orðsifjabók. 1989.
Örnefnaskrár í Örnefnastofnun Íslands.

 Svavar Sigmundsson

Maí - 2004

Dímon

Dímon er örnefni sem kemur fyrir á nokkrum stöðum á landinu. Nafnið er ýmist karlkyns eða kvenkyns:

1) Stóra-Dímon, fell eða klettaey á aurunum við Markarfljót í Rang. og Litla-Dímon, klettarani austan Markarfljóts, við gömlu Markarfljótsbrúna.
2) Litli- og Stóri-Dímon eru tveir hólar í landi Bjálmholts í Holtum í Rang.
3) Litli- og Stóri-Dímon eru tveir hólar í landi Kaldárholts í Holtum, Rang.
4) Dímon er einstakur hóll í landi Akbrautar í Holtum, Rang.
5) Dímon (kk) er fjall í landi Skriðufells í vestanverðum Þjórsárdal í Árn., austur af Skriðufellsfjalli, bungumyndað, en efst eru þursabergseggjar og stuðlar á köflum. (Mynd í Árbók Ferðafélagsins 1996:79).
6) Stóri- og Litli-Dímon (Stóra- og Litla-Dímon). Tvö fell vestan undir Reyðarbarmi nærri Laugarvatnsvöllum í Árn. (Mynd í Leiðir Skálholtsbiskupa um Lyngdalsheiði e. Guðrúnu Ásu Grímsdóttur (2000), bls. 8).
7) Dímon. Stakur hnúkur í landi Sogns í Ölfusi í Árn.
8) Dímon. Stakur klettur í landi Akra á Mýrum, Mýr.
9) Dímon (áður Dímun) eða Dímonarklakkar á Breiðafirði nokkru utar en Purkey (= Klakkeyjar).
10) Dímon. Hólmi í Bjarnarfirði syðra í Strand.

Örnefnið Díma sem er skylt Dímon eða stytting á því er jafnframt til á þessum stöðum:
1) Stóra- og Litla-Díma. Klapparholt milli Svínafells og Viðborðs í Hornafirði í A-Skaft. Nefndar Stóri- og Litli-Dímon 1708
2) Díma. Klappahæð eða klettaey á Jökulsárleirum í landi Stafafells í Lóni í A-Skaft.

Merking nafnsins Dímon, sem komið er úr keltneskum málum, hefur verið talin ‘tvíhæð’. Það er samsett úr dí ‘tvær’ og muin ‘bak, háls’. Í Færeyjum eru eyjarnar Stóra- og Lítla-Dímun. Í Noregi er Dimmen indre og Dimmen ytre hlutar eyjar í Raumsdal. Á Hjaltlandi er Dimons nafn á tveimur klettum á tveimur stöðum. Í Orkneyjum er Deimons nafn á húsi sem stendur á annarri af tveimur hæðum á Mainland. Í Suðureyjum er Timan tvær litlar eyjar á Skíði (Skye). Dímonarörnefni eru 16 talsins á svæðinu sunnan frá Suðureyjum og norður um til Íslands. (Sjá Helgi Guðmundsson, Um haf innan (1997), bls. 190-193).

Apríl - 2004

Hurðar-örnefni

Orðið hurð er á nokkrum stöðum sem örnefni hér á landi, t.d. Hurð, sem er hvilft í bergið neðst í Háubælum í Elliðaey í Vestmannaeyjum. Auk þess er þekkt örnefnið Hálfdanarhurð í Ólafsfjarðarmúla í Eyf. sem lítur út eins og hurð. (Mynd í Afmælisriti Jóns Helgasonar 1969, á móti bls. 431). Sama er að segja um Skessuhurð sem er innan við Höfða í Fáskrúðsfirði í S-Múl. (Sjá meðfylgjandi mynd, sem birtist í Árbók Ferðafélags Íslands 2002:271. Ljósm. Hjörleifur Guttormsson).

Orðið hurð kemur líka fyrir í örnefninu Hurðarás sem er ás nærri Hellisheiði í Árn. Þegar komið er upp á hann opnast víð sýn um Suðurland; það er eins og opnist þar dyr. Nafnmyndin Urðarás um þennan stað á sér ekki stoð. En sú samsetning sem er algengust í örnefnum er Hurðarbak. Það er bæði náttúrunafn og bæjarnafn. Um náttúrunafn má nefna þessi dæmi: Í fornbréfi frá 1486 var talað um að Skriða í Reykjadal í S-Þing. "ætti afriett að hurdarbaki" (DI VI:575). Á Steinum undir Austur-Eyjafjöllum er Hurðarbak snið í hamra. Á Núpi undir Vestur-Eyjafjöllum er Hurðarbak, einnig í landi Ystaskála í sömu sveit. Hurðarbak er kór í landi Varmahlíðar í Holtshverfi, einnig í sömu sveit. Fjaran fyrir neðan Rauðubjörg í landi Hafnar í Skeggjastaðahr. í N-Múl. heitir Hurðarbak. Fleirtalan Hurðarbök eru ásar fyrir austan Geirlandshraun í V-Skaft. Hurðarbak(ur) er nafn á ás í landi Iðu í Árn. Styttri mynd nafnsins var fremur notuð. (Örnefnaskrár).

Um bæjarnafnið Hurðarbak eru þessi dæmi: 1) Í Villingaholtshr. í Árn. (í landamerkjabréfi: Hurðarbakur). 2) Í Kjósarhr. í Kjós. (Annálar 1400-1800). 3) Í Strandarhr. í Borg. 4) Í Reykholtsdal í Borg. 5) Í Hörðudal í Dal. (Bjarnar saga Hítdælakappa, Íslensk fornrit III:164). 6) Í Torfalækjarhr. í A-Hún. Hurðarbak merkir 'staður/bær í hvarfi', þ.e. væntanlega frá alfaraleið.

Í Noregi er til Hurdalen sem byggðarnafn í Akershus, skrifað "Hurdardalr" 1346, og talið vera af *Hurð sem árheiti. (Norsk stadnamnleksikon). Hurðarhverfi var byggðarnafn í Þrændalögum í Noregi á 14. öld, en er ekki notað lengur. (Eli Johanne Ellingsve, munnleg heimild). Bæjarnafnið Harbak(ken) í Stjørna í Þrændalögum (Hwrdebak, um 1430) virðist innihalda hurð í merk. 'baksida av ei dør, rommet mellom döra og veggen'. Á Austurlandinu í Noregi er líka Hulebak(ken) á nokkrum stöðum, sem ætti að hafa sama upphaf (Norsk stadnamnleksikon), standa í skugga fjalls eða áss (sbr. Grímnir 2:28; 3:127).

Erfitt er að koma heim og saman merkingu Hurðar í Hurðardalur í Noregi sem Ásgeir Blöndal Magnússon telur (Íslensk orðsifjabók) að geti verið skyld sögninni hyrja (þt. hurða) í fornu máli í merk. 'berja, knýja á' og íslenskum Hurðar -örnefnum, sem virðast eiga við orðið hurð í merk. 'fleki'. Orðið hurð virðist hafa getað merkt 'ás' eða þvíl. í íslensku landslagi, 'e-ð sem lokar', og örnefnið Hurðarás þá myndað með ás sem merkingarauka (epexegese) en orðið merkir auðvitað líka 'dyratré', sbr. að reisa sér hurðarás um öxl.

Allar frekari ábendingar um Hurðar -örnefni eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Mars - 2004

Nokkur tökuorð í örnefnum

Nokkur tökuorð í íslensku hafa orðið innlyksa í örnefnum og verða nokkur þeirra tekin til umfjöllunar hér:

Ambátt:
Orðið ambátt er tökuorð úr keltnesku og lengra aftur latínu ambactus ('þjónn') og merkir 'ófrjáls kona, þræll'. Það hefur komist snemma inn í germönsk mál og hefur verið í íslensku frá fyrstu tíð. Allnokkur örnefni eru með þessum orðlið:
Ambáttará fellur eftir Ambáttardal á Vatnsnesi í V-Hún. (Landnámabók), en hann er einnig nefndur í Heiðarvíga sögu. Annar Ambáttardalur er í Hvammshlíð í Vindhælishr. í A-Hún. Ambáttarsker er undan Fossá á Hjarðarnesi í V-Barð. og kemur við sögu Gísla Súrssonar. Fleiri Ambáttar-örnefni eru þekkt, t.d. Ambáttarhóll á Varmalæk í Andakíl í Borg., Ambáttarleiði á Hrærekslæk í Hróarstungu og Ambáttarþúfa á Hreiðarsstöðum í Svarfaðardal. Sagnir eru tengdar bæði Ambáttarskeri og Ambáttarþúfu.

Amt:
Elsta dæmi um orðið amt er frá 16. öld, skv. heimildum, í merk. 'umboðsstjórnarsvæði', sem tökuorð úr dönsku, en það er ættað úr latínu, skylt orðunum ambátt og embætti. Í Stardal í Kjalarneshr. eru nokkrir hnúkar nefndir Amtið, og þar er einnig Stiftamt, en ekki er vitað um tildrög nafnanna.

Dammur:
Orðið merkir 'tjörn (vegna stíflu), pollur, votlendi' og er líklega tökuorð úr miðlágþýsku dam 'stíflugarður'. Örnefnið Dammur var til sem landamerkjaörnefni á Fellsströnd í Dal. (Ísl. fornbréfasafn VII:170 (1493)), síðar nefnt Saurpollur (Örnefnaskrá Arnarbælis). Það er til á nokkrum stöðum, t.d. sem blaut mýri í landi Iðu í Biskupstungum, sem mýrarsund í Vatnsnesi í Grímsnesi og býli í Sandvík í Norðfirði. Í samsetningu er það t.d. til sem Kaldaðarnesdammur í Árn.

Dugga:
Orðið dugga 'skúta' er talið komið inn í íslensku úr miðensku eða gamalli hollensku, sbr. enska dogger 'fiskiskúta'. Elstu dæmi þess í íslensku eru frá 15. öld. Ýmis örnefni eru kennd við duggu: Duggubás er í Keflavík í Gull., Duggugróf á Malarrifi í Snæf., Dugguhola niður við sjó í landi Litlu-Ávíkur í Strand., Dugguklettur fyrir framan Bringur í Sléttuhr. í N-Ís. (Sóknarlýsing), Duggulág á Brimnesi í Árskógshr. í Eyf., Dugguós á Álftanesi og í Skildinganesi í Gull., Duggusker við Jökulsá á Flateyjardal, Duggusund rétt hjá lendingunni í Strákaey í Kaldrananeshr. í Strand. (Sóknarlýsing), Dugguvogur gengur upp í Mjósundavík við Flatey á Breiðafirði og það nafn er einnig í Dalakálki í Mjóafirði. Duknahellir heitir í klettunum uppundir Festarfjalli í Grindavík í Gull. og er hugsanlega sama og Duggnahellir.

Kumbari:
Orðið merkir 'kuggur, klunnalegt kaupskip'. Það kemur fyrir í nokkrum örnefnum: Kumbaravogur 1) Hjáleiga frá Stokkseyri í Árn., sem fyrst er getið 1703, = Kumbravogur. 2) Eyðibýli í landi Grafarbakka í Hrun. í Árn. (Kumbravogur). 3) Lítil vík norðan undir Bjarnarhafnarfjalli í Helgafellssveit í Snæf., milli Landeyjar og Kaupstaðartanga. 4) Vík í Melalandi á Skarðsströnd í Dal. 5) Í landi Svínaness í Múlahr. í A-Barð. og þar er einnig Kumbaratangi (Örnefnaskrá). Nafnið er sennilega frá 15. eða 16. öld, tengt ensku borginni Cumberland, annaðhvort sem 'maður frá Cumberland' eða 'skip af ákv. gerð, einkum til vöruflutninga' (Árni Óla, Grúsk V, 1976, 118-124). Kumbari er í Breiðuvík í Rauðasandshr., V-Barð. Það var sendinn pollur, fjaran og athafnasvæðið þar sem gert var að fiski. Þar var Kumbarabúð stærsta búðin.

Stampur:
Orðið stampur er líklega tökuorð í íslensku, sbr. þýska mállýsku, þar sem stampf merkir 'kornmælir'. Það merkir í íslensku 'bali, bytta', 'smájarðfall, pyttur' en einnig 'hóll, klettur eða sker' eitthvað sem líktist stampi. Stampur er grasi gróin hvilft eða skál í Hofi í Mjóafirði, en í Snæhvammi í Breiðdal er Stampur sker og í Sandvík í Norðfirði er nafnið um klett í sjó, sem er stamplaga. Flt. Stampar á við graslausa öxl í Vestmannaeyjum, hóla í Hrauni í Ölfusi, gígaröð á Reykjanesi í Gull. og Stampar eru í Stampamýri á Þórisstöðum í Svalbarðsstrandarhr. í S-Þing.

Tafla:
Orðið tafla er tökuorð úr latínu tabula og merkti 'spjald' eða eitthvað töflulaga, t.d. mörtafla. Það er til sem örnefni, bæði ósamsett og samsett: Tafla 1) Milli Tálknafjarðar og Bíldudals í V-Barð. 2) Klettastallur í Töflufjalli austan Ketilseyrardals í Þingeyrarhr.í V-Ís. 3) Upp af Gemlufalli norðan Hjarðardals í Dýrafirði í V-Ís. 4) Klettur í fjallsbrún ofan við Skálarhvilft í Keldudal í Dýrafirði. 5) Við botn Veiðileysufjarðar í Jökulfjörðum í N-Ís. 6) Vestan Ingólfsfjarðar í Strand. 7) Önnur er á Hlíðarhúsafjalli við Ingólfsfjörð. Nafnið er vísast líkingarnafn enda haft um fjöll með ákv. lögun. Sbr. einnig Hagatafla upp af Haga á Barðaströnd. Í samsetningum öðrum er Töflusteinn, nokkuð jafn á alla kanta, í landi Stóra-Áss í Borgarfirði. Það nafn er einnig í Meðaldal í Dýrafirði ásamt öðrum Töflu-nöfnum.

Allar frekari upplýsingar um örnefni með ofangreindum tökuorðum eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Febrúar - 2004

Vala-örnefni

Allmörg örnefni með Vala- að fyrra eða fyrsta lið eru í landinu. Verða nú rakin nokkur dæmi um þessi örnefni.

Valabakkar eru austan Breiðdalsár í S-Múl. (Árbók FÍ 2002, 179).
Valabjörg eru bær í Helgafellssveit og á Vatnsskarði í Skag. Valabjörg eru líka í Tunguhr. í N-Múl. og við Súlu í landi Núpsstaðar í Skaft. (Sókn., 164).
Valaborg er a.m.k. til sem klettaborg skammt frá Bassastöðum í Strand. og í túni Elliða í Snæf.
Valaból er hellir í norðaustanverðum Valahnúkum upp af Hafnarfirði. Hét áður Músarhellir.
Valadalur er bæjarnafn í Seyluhr. í Skag.
Valafell er a.m.k. á fjórum stöðum:
1) Graslaus borg á norðurbrún Fróðárheiðar á Snæf.
2) Hjá Gjóstu austanvert í Vonarskarði.
3) Fjall á Landmannaafrétti í Rang. og
4) Fell sunnanvert við Austurdal á Rangárvallaafrétti.

Valafjall, háls milli Bárðardals og Fnjóskadals í S-Þing.
Valafoss er í Selá í Snæf., eini fossinn sem hefur Vala- að fyrra lið.
Valagerði er bær í Seyluhr. í Skag.
Valagil eru mörg til, a.m.k. 24 hafa fundist við leit í söfnum Örnefnastofnunar.
Valá fellur í Eystri-Rangá í Rang., um Stóra-Valagil.
Valagilsá er á nokkrum stöðum.
1) Í Seljalandi inn af Súðavík í Álftafirði í V-Ís. Í Jarðabók Árna og Páls er sagt að hún grandi enginu með landbroti (VII:177).
2) Í gljúfragili og fellur til Norðurárdals í Skag. (í Jarðabók Árna og Páls er nafnið í flt. (IX:175)).
3) Austan Jökulsárgljúfurs í N-Þing.
4) Í Vesturárdal í Vopnafirði (Sýslulýsingar, 275).
5) Á mörkum Gauksstaða og Merkis á Jökuldal.
6) Á Eyvindardal í S-Múl.

Valagjá er rétt norðan við Landmannaleið í Rang., löng sprengigjá. Árbók Ferðafélags Íslands 1995, 97 (mynd).
Valahjalli (eða Völvuhjalli) er undir Snæfugli í S-Múl. (Örnefnaskrá Krossaness og Karlskála) (Íslandsbókin, 117).
Valahn(j)úkur er ekki óalgengt örnefni.
1) Milli Hestfjarðar og Skötufjarðar í N-Ís.
2) “Fell eitt hátt og uppdregið” í Þórsmörk í Rang. (Sókn.,78). Í bréfi frá 1755 er hann nefndur Valahraukur (Þórður Tómasson, Þórsmörk, 169).
3) Á Rangárvallaafrétti.
4) Í Neðridal í Biskupstungum.

Flt. Valahnúkar
1) Móbergstindar norður af Helgafelli í Gull. Á sjó hétu þeir Drellar. (Lúðvík Kristjánsson, Íslenskir sjávarhættir III:180).
2) Landfastur klettur eða standberg út í sjó að sunnanverðu en ávalir að norðanverðu, á mörkum Grindavíkur og Hafna í Gull.
3) Norðaustan við Heklu í Rang.

Valahnúar (Efri- og Neðri-Valahnúi) eru gróðurlaus holt í landi Heydals í Reykjarfjarðarhr. í N-Ís. en Valahnúfur eru fjallshnúkar í landi Eyrar í Skötufirði í N.Ís., milli Skötufjarðar og Hestfjarðar.
Valahraun var eyðibýli í Þykkvabæ (Jarðabók Árna og Páls I:379).
Valahrísar eru nefndir í sóknalýsingu Nessóknar í S-Þing. (Sókn.,185).
Valakirkja er við Ingólfsfjall í Árn.
Valaklettur er í túni Elliða í Snæf.
Valalækur er á Ytrahóli í Vestur-Landeyjum í Rang. sem oft flóði yfir landið (Sókn.,243)
Valaskriða er niður af Goðaborgargili í landi Teigarhorns (Árbók FÍ 2002, 111).
Valasnös er bjarg sem skagar fram í sjóinn við Hellna í Snæf. (Landið þitt).
Valatjörn er í Krosslandi í Austur-Landeyjum (Sókn.,223).
Valatunga er á Rangárvallaafrétti.

Nafnliðurinn Vala- getur verið af fjórum rótum: 1) nafnorðið valur ‘fálki’, 2) lýsingarorðið valur ‘ávalur’, 3) nafnorðið vali ‘ávali’ og 4) nafnorðið völur ‘stafur’.

Flestum dettur e.t.v. í hug að þessi örnefni séu kennd við fuglinn, en það er annað nafn á fálka. Um hreiður fálka segir Ævar Petersen að þau séu “í giljum, árgljúfrum eða klettum og þar er þungamiðja fálkaóðala ... sjaldnar sjávarhamrar, gjárveggir eða aðrir álíka staðir” (Íslenskir fuglar, 126). Í lýsingu á Valahjalla er getið um mikið fuglalíf. “Þeir héldu sig í björgunum, en þeir létu mikið í sér heyra; oft sást fálkinn koma utan með björgunum, en þá sló dauðaþögn á, þar til hann var horfinn. Það er vafalaust af valfuglunum, sem hjallinn dregur nafn.” (Örnefnaskrá Karlskála). Líklegt er að ýmis Vala-örnefnin séu þannig dregin af valnum, sbr. fjölda Valagilja og Valabjörg. Í Noregi eru til örnefni sem kennd eru við fuglinn, Valegga og Valberg (Norsk stadnamnleksikon).

Sum Vala-örnefnin gætu verið kennd við ávala, helst hnúkar. Skoða þyrfti staðina til þess að ganga úr skugga um hvort lögun gæti skýrt nafnið, þar sem það á við. Vali er nefnd ávöl bunga fyrir botni Austurdals vestur úr Tindfjallajökli, sbr. Valahnúkur í Laufaleitum.

Í síðasta lagi er hugsanlegt að orðið völur ‘stafur’ sé í forlið einhverra þessara örnefna. Til eru Stafár, og á það nafn við ár sem eru beinar, eða að stafir hafi verið reistir við þær, sérstaklega þegar þær voru á landamerkjum. Dæmi er þess að Valá og Valahnúkur séu á merkjum, sbr. hér að framan. Eins gæti ‘e-ð staflaga’ legið að baki einhverjum Vala-örnefnanna. Aðeins örlar á merkingunni ‘e-ð hættulegt, skaðvaldur’ þar sem minnst er á að Valagil eða Valalækur geti flóð yfir land eða brotið land, orðið að “skaðræðisfljóti”, sbr. kvæði um Valagilsá í Skagafirði.

Á Tjörnesi í S-Þing. er bær sem nefndur er ýmist Valadalur eða Voladalur. Líklegt er að það nafn sé dregið af mannsnafninu Váli sem að jafnaði breyttist í Voli en hefur eins getað orðið Vala- í örnefni.

Að síðustu má nefna nafnið Valaskjálf, sem getið er sem bústaðar goða í Eddu og félagsheimilið á Egilsstöðum er nefnt eftir. Óvíst er um forlið þess nafns, og er hugsanlegt að þar sé orðið valur ‘fallnir menn’ eða að það sé kennt við Valla (Frakka) (Ásgeir Bl. Magnússon, Íslensk orðsifjabók) enda er nafnið væntanlega ekki íslenskt að uppruna. Í Noregi er til bæjarnafnið Valaskjold á Austfold og er talið að það geti verið upphaflega Valaskjölf (Valaskjálf) (Norsk stadnamnleksikon).

Allar frekari ábendingar um Vala-örnefni eru vel þegnar.

Helstu heimildir:
Árbók Ferðafélags Íslands 1995 eftir Árna Hjartarson.
Árbók Ferðafélags Íslands 2002 eftir Hjörleif Guttormsson.
Ásgeir Blöndal Magnússon. Íslensk orðsifjabók. 1989.
Íslandsbókin. Örnefni Íslands í máli og myndum. Jóhann Ísberg og Kjartan P. Sigurðsson. 2. pr. 1997.
Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. I-XIII. 1913-1990.
Landið þitt. Ísland. Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson. 1984-1985.
Lúðvík Kristjánsson. Íslenskir sjávarhættir. I-V. 1980-1986.
Norsk stadnamnleksikon. 1980.
Sóknalýsingar Rangárvallasýslu 1968.
Sóknalýsingar Skaftafellssýslu 1997.
Sóknalýsingar Þingeyjarsýslu 1994.
Sýslulýsingar 1744-1749. 1957.
Þórður Tómasson. Þórsmörk. Land og saga. 1996.
Örnefnaskrár í Örnefnastofnun.

 Svavar Sigmundsson

Janúar - 2004

Kvenna-örnefni

Allmörg örnefni í landinu eru kennd við konur, en aðeins eins þeirra er getið í fornum ritum. Það er Kvennabrekka í Miðdölum, eða nánar tiltekið í Náhlíð, sem getið er í Króka-Refs sögu, en Króka-Refur var einmitt sagður þaðan. Sagan er talin vera frá 2. fjórðungi 14. aldar (Íslenzk fornrit 14:xxxvii). Jörðin hefur verið meðal betri bæja, úr því að þar var reist kirkja. Þar er fyrst getið um prest 1284, Eyjólf Halldórsson (Árna saga biskups, Íslensk fornrit XVII:119). Ekki er vitað um tildrög nafnsins, en sögn er um að á fyrri tíð hafi ungir menn iðkað íþróttir vestur á túninu. Þar voru sléttir, kringlóttir blettir umgirtir garði, Leikvellir, "en konur hafi setið í brekkunni fyrir ofan og horft á og bærinn hafi þaðan nafnið" (Örnefnaskrá í Örnefnastofnun). Örnefnið kemur fyrir á þremur öðrum stöðum á landinu, í landi Kálfaness í Strand., þar sem konur á Hólmavík héldu útiveislu í sambandi við Alþingishátíðina 1930; útiskemma á Víkingavatni í N-Þing. og brekkan ofan við bæinn í Ytri-Skógum í Rang., áður nefnd Bjallabrekka (Örnefnaskrár).

Annar bær í Dalasýslu er kenndur við konur, Kvennahóll (eldra Kvennahvoll, nú Sveinsstaðir) á Skarðsströnd. Hann er nefndur í Sturlungu (Sýslu- og sóknalýsingar Dalasýslu, 112). Engar sagnir eru um tildrög nafnsins en í hlíðinni beint upp af Kvenn(a)hólsbænum eru tveir stakir klettar, sem heita Grýluklettar (Örnefnaskrá Sveinsstaða). Það gæti bent til þess að sum Kvenna-örnefnin a.m.k. væru af sama toga og mörg Kerlinga-örnefnin, væru kennd við tröllkonur eða aðrar yfirnáttúrulegar kvenverur.

Auk þessara bæjanafna eru fáeinir Kvennagönguhólar í landinu:
1) Kvennagönguhóll og Orustuhóll á miðri Selvogsheiði í Árn. nefndir saman Kvennagönguhólar. (Mynd í Árbók Ferðafélags Íslands 2003:76).
2) Kvennagönguhóll í Viðey við Reykjavík. Ekki eru þekktar sagnir um nafnið.
3) Kvennagönguhólar í landi Minna-Mosfells í Grímsnesi í Árn.

Hólarnir á Selvogsheiði hafa verið tengdir sögum um konur sem þangað fóru og "ekki treystust að fara krossför alla leið til Kaldaðarness" (Þjóðsögur Jóns Árnasonar II:56). Seinni tíma þjóðsögur telja að konurnar hafi verið að huga að mönnum sínum sem voru á sjó (Landið þitt Ísland IV:49). Auk þess er Kvennagönguskarð á Vogastapa en það er skarð fast vestan við Reiðskarð. Um Reiðskarð lá þjóðleiðin til Njarðvíkna og áfram.

Önnur Kvenna-örnefni sem þekkt eru, eru eftirfarandi, en lítið er um þau vitað og þeim að jafnaði ekki lýst í örnefnaskrám:

Kvennaklettur
Í Hítardal í Mýr. Hefur hann sennilega fengið þetta nafn af því, að hann hefur veitt konum athvarf, þegar verið var þarna á engjum og þær fóru erinda sinna (Örnefnaskrá).

Kvennaklif
Gata upp frá Kirkjubæjarklaustri í V-Skaft. Um þessa götu gekk kirkjufólkið af heiðarbæjunum niður að kirkjunni en skildi hestana eftir upp á heiðinni (Örnefnaskrá).

Kvennakór
Grasivaxinn hvammur í Vigur í N-Ís. Nýlegt nafn. Þar er líka Karlakór.

Kvennaskarð
Í Galtardal í Þingeyrarhr. í V-Ís. Skarð upp úr Galtardalsbotni sem liggur yfir í Tjaldanesdal. Þetta örnefni er einnig nefnt á Álftamýrarheiði, og er á aðalkorti (1:250 000) sýnt á milli Fossdals og Kirkjubólsdals.

Kvennaskáli
Hvammur eða hvilft á Breiðabólstað í Suðursveit í A-Skaft. Þegar konur voru á ferð milli Reynivalla og Breiðabólstaðar, fylgdu þær hvor annarri áleiðis og skildu í Kvennaskálanum (Örnefnaskrá). Líklegt er að upphaflega hafi örnefnið verið Kvennaskál.

Kvennastillir
Stór steinn á Tjörnum í Saurbæjarhr. í Eyf. Sú sögn er um hann, að einhvern tíma í fyrndinni hafi margt kvenfólk utan af bæjum verið að ríða í Tjarnarétt og hafi steinninn þá hrunið úr fjallinu, en við það hafi kvenfólkið orðið svo hrætt að það sneri við (Örnefnaskrá).

Kvennastöðull
Á Barmahlíð í Reykhólahr. í A-Barð. Þetta örnefni er á áningarstað ferðafólks og taldi Samúel Eggertsson það fremur nýlegt í örnefnaskrá sinni (frá f.hl. síðustu aldar).

Af þessu sést að Kvenna-örnefni eru talin tengjast þessa heims konum með ýmsum hætti, ferðum þeirra eða athöfnum en hugsanlega einnig handanheima konum, sbr. Grýluklettar ofan við Kvennahól.

Allar frekari ábendingar um Kvenna-örnefni eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Desember - 2003

Jóla-örnefni

Í nokkrum örnefnum hérlendis kemur orðliðurinn jól fyrir. Það er þó sjaldnar orðið jól í merkingunni ‘hátíð’ sem hér er um að ræða heldur jóli í merkingunni ‘hvönn, hvannleggur’. Orðið hefur í samsetningunni hvann-jóli orðið njóli. Stundum er ekki vitað um uppruna örnefna með -jól(a). Þessi örnefni verða nú rakin:

Jólaborðin
Klettabríkur eða móbergshella milli Háar og Skiphella í Vestmannaeyjum (Örnefni í Vestmannaeyjum, 55; Landið þitt II,40). Ekki eru kunnar skýringar á nafninu.

Jólaskriða
Skriða sem féll á 2. jóladag á bænum Rauðaskriðu í Aðaldal í S-Þing. fékk þetta nafn.

Jólavallargarður
Örnefni í Skálholti í Árn. en ekki staðfært með vissu. Þetta örnefni kemur fyrir í sögu Brynjólfs biskups Sveinssonar eftir séra Jón Halldórsson, prófast í Hítardal, í sambandi við viðarflutninga á ísum neðan af Eyrarbakka upp að Skálholti um miðja 17. öld. (Sjá Biskupasögur Jóns Halldórssonar I (Sögurit II), bls. 265).
Af þessari frásögn má ráða, að Jólavallargarður hafi verið skammt fyrir neðan kirkjugarðinn, sennilega neðst í túninu, þar sem mýrin endar og þar með ísalög, svo að „hestarnir gátu ei dregið leingur áfram“. Niðri við túnjaðar, skammt fyrir neðan Kringlu sést enn glöggt móta fyrir fornum ferhyrndum garði. Staðarins vegna gæti þetta vel verið Jólavallargarður hinn forni. Forliðurinn Jóla- er hér líklega dreginn af orðinu jóli ‘hvönn’. Þar hefur verið hvannavöllur.

Jólavík
Í landi Keldu í Reykjarfjarðarhr. í N-Ís. Nafnið er þannig til komið, að einhverju sinni á Þorláksmessu fannst mjög mikið rekið þar af kræklingi, sem þótti góð búbót yfir jólin (Jóhann Hjaltason í örnefnaskrá Keldu).

Jólgeirsstaðir
1) Bær í Holtum í Rang. (Landnámabók (1968), 367). Þar var kirkja og jörðin er í byggð skv. máldaga Áskirkju 1491-1518 (Ísl. fornbréfasafn VII, 41). Þeir voru löngu komnir í sand um 1700, skv. Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns I, 365.
2) Fornbýli við Laxárgljúfur á afrétti Flóa- og Skeiðamanna (Árbók Ferðafélagsins 1996, 171, 202). Væntanlega er mannsnafnið Jólgeir hér í forlið. E. H. Lind taldi að nafn landnámsmannsins í Holtum gæti verið sænskt eða danskt, en bróðir hans er nefndur Ráðormur sem er óþekkt á vesturnorrænu málsvæði. Í fornsænsku var til mannsnafnið Jule og í forndönsku Julkil og Julfrid (Norsk-isländska dopnamn I:650). Forliðurinn í þessum nöfnum er talinn vera úr orðinu ígull (Danmarks gamle personnavne I, 700 og 702).

Jóltorfa
Örnefnið er talið dregið af orðinu jóli ‘hvönn, hvannstilkur’ en ekki er vitað hvar það er (Ásgeir Blöndal Magnússon, Orðsifjabók, 433).

Öll nánari vitneskja um örnefni með orðliðnum -jól(a)- er vel þegin.

 Svavar Sigmundsson

Nóvember - 2003

Kegs(is)-örnefni

Nokkur örnefni á landinu hafa stofninn kegs- en óvíst er um ritháttinn, hvort eigi að skrifa kegs, keggs, keks eða kex. Nú verða nokkur þessara örnefna tilfærð.

Kex er grunnt skarð í fjallinu fyrir austan og ofan Horn í A-Skaft. og er farið um það í Lónið, alfaraleið milli Papóss og Horns. Fyrst er Papós, þar sem var kaupstaðurinn, þá Kastárdalur, þá Grænhjalli fremst á dalnum ytra megin, svo Kexbotn og úr honum Kexlækur. Þar er einnig Kexishamar.

“Tvær eyjar heita Keksneshöfði eða Keksnis- (á að vera Kexishöfði)” (Örnefnaskrá Dilksness í A-Skaft.). Stefán Einarsson prófessor segir að Kexishöfði hljóti að standa í sambandi við Kexishamar á Horni og áðurnefnt Kex. Um þennan fjallveg orti einhver:

Átján hundruð áttatíu
eru nú og sex
má ég fara mína nýju
mjóu götu Kex.

Egill Benediktsson í Þórisdal kenndi Stefáni vísuna og það með að sagt væri: “Það er ansans kex upp á þennan hjalla.” (Einkennileg örnefni í Austur-Skaftafellssýslu og Úthéraði. Handrit í Örnefnastofnun).

Orðið kex er ekki gefið í orðabókum í þessari merkingu en er líklega skylt so. kjaksa (kjagsa) ‘erfiða, vinna með erfiðismunum’, sbr. nýnorska kjaksa ‘hjakka, töggla, japla’.

Flest eru örnefnin þó í myndinni Kexir, þ.e. karlkyn eintölu og merkja oftast kletta eða höfða, en þó eru undantekningar, sbr. að Kexir er gamall skurður úr Bæjarvatni í Gaulverjabæjarhr. í Árn. sem liggur í Kleppsvatn á Loftsstöðum (Örnefnaskrá Gaulverjabæjar).

Klettur í fjallsbrún á merkjum Fremri-Bakka og Heimari- (Neðri-)Bakka í Langadal í Nauteyrarhr. í N-Ís. heitir Kexir og þar er einnig Kexisteigur. (Vestfirzkar sagnir III: 159 (1946)). Tvær grjóthæðir á Tyrðilmýri í N-Ís. hétu Hærri- og Neðri-Keggsir en þekkjast ekki lengur. Í Kaldalóni í landi Lónseyrar í Snæfjallahreppi í N-Ís., inn af Tófuurð og út og upp af Jökulgarði eru klettar háir, sem kallast Keggsir (sjá mynd). Þarna hefur myndazt gjá í hamravegginn og reyndar margar, en þar situr Keggsis-Sigga (Keggsa-Sigga) á bergsnös innan til í aðalgjánni, en trúlega er það kletturinn utan til við gjána, sem heitir Keggsir og lögun hans bendir til. (Örnefnaskrá.)

Keksisgil er í Krossadal í Tálknafirði. “Fyrir neðan Kinnar er gil, sem vatn rennur eftir, heitir það Keksisgil, það kemur úr dalverpi er skerst inn í heiðina og heitir Keksisdalur.” (Örnefnaskrá Krossadals).

Ásgeir Blöndal Magnússon nefnir örnefnið Keg(g)sir sem nafn á höfða eða múla undir orðinu kegill í orðsifjabók sinni (1989: 452) þar sem merking og uppruni sé óviss.

Í færeysku er orðið keksi hvk. í merkingunni ‘lítil rétt úti í haga til að ná fé í, kví í björgum’ og gæti það hugsanlega átt við um eitthvert þessara örnefna, en einnig í merkingunni ‘díki, mýri’ (Föroysk orðabók 1998:575).

 Svavar Sigmundsson

Október - 2003

Gálma-örnefni

Nokkur örnefni með stofninum gálm- (upphaflega galm-) eru til á landinu eða við það. Fyrst er að nefna örnefnið Gálmur sem er blindsker út frá landi Hafnar í Borgarfirði eystra í N-Múl. Þekktast er nafnið Gálmaströnd sem er a.m.k. á tveimur stöðum á landinu: 1) Í landi Þorpa við sunnanverðan Steingrímsfjörð í Strand. 2) Vesturströnd Eyjafjarðar milli Hörgár og Arnarnesvíkur, upphaflega Galmaströnd en Árni Magnússon og Páll Vídalín kalla hana Galmansströnd eða Kalemansströnd (Jarðabók X:113). Gálmatunga er grunn tungulaga lægð í landi Hafnar í Þingeyrarhr. í V-Ís. Í nöfnunum Galmagerði og Gálmastaðir, sem voru forn eyðiból undir Kambhóli í Eyjafirði, er orðið að finna, en í jarðabókinni eru þeir einnig nefndir Kalemansstaðir (X:116). Bærinn Kalmanstjörn í Höfnum í Gull. hefur líka borið nafnið Gálmatjörn eða Galmatjörn. Ekki er ljóst hvernig ber að túlka Kalman eða Kaleman í þessum nöfnum og er líklegt að átt sé við mannsnafnið Kalman sem síðari tíma aflögun gamla stofnsins galm-.

Merking nafnliðarins er ekki fullljós, en orðið gálm eða gálma kv. eða gálmi, gálmur kk. er til í merk. 'snurða á þræði', 'ójafna, bugða, geifla' 'hóll á vef' eða þvílíkt, og merking nafnsins Gálmaströnd þá e.t.v. 'óregluleg, bugðótt strönd'. Orðið er e.t.v. skylt gelmir í hellisnafninu Víðgelmir sem merkti þá 'hinn víði með afkimum og útskotum'.

 Svavar Sigmundsson

September - 2003

Fontur

Örnefnið Fontur er til á a.m.k. fjórum stöðum á landinu:

1) Ysti oddi Langaness í N-Þing. (= Langanesfontur), hömrum girtur, og er þar allhátt bjarg.
2) Endinn á fjallgarðinum við Barðsnes í Norðfirði, S-Múl. (= Hornsfontur), þar sem Hornið endar í mjóu nefi.
3) Berggangur í landi Sandvíkur í Norðfirði fyrir innan Guðrúnarskarð.
4) Strýtumynduð hæð efst á Gildrufjalli í landi Stafafells í Lóni, A-Skaft.

Merking orðsins er 'ker (á stalli), skírnarfontur'. Í eldra máli var til orðið fontvirki, eins konar stauravirki utan við kirkju þar sem kirkjuklukkur hafa hangið, sbr. máldaga Garðakirkju á Akranesi frá 1560 (Íslenskt fornbréfasafn XIII:525). Orðið fontur virðist því merkja 'stólpi, staur' e.þ.h., sbr. orðtakið: standa eins og fontur 'standa hreyfingarlaus (eins og staur)' (Íslensk orðabók (3. útg. 2002), 365). Líklegt er að örnefnin séu dregin af útliti þessara staða.

 Svavar Sigmundsson

Ágúst - 2003

Dirgira-örnefni

Í landi Reykjatorfu í Ölfusi í Árnessýslu er örnefnið Dirgirabotnar, mýrarbrúnin þar sem Ölfusborgir standa (Árbók Ferðafélagsins 2003:128). Þar eru einnig tveir Dirgiralækir, syðri og nyrðri, og Dirgiramýri.

Örnefnið Dirgirabotnar er í örnefnaskrá í Örnefnastofnun einnig stafsett Dyrgirabotnar. Ekki verður séð í fljótu bragði hvaða skýringu væri hægt að gefa á örnefnaliðnum Dirgira-. Það virðist ekki skylt neinu íslensku orði eins og það er stafsett og ekki verður það fundið í orðabókum. Athugandi er hvort rithátturinn með -y- gefi frekar merkingu. Hugsanlegt væri þá að orðið *dyrgir (kk.et.) hefði verið til og þá haft um læk, hugsanlega skylt orðinu dorg. Lækirnir tveir hefðu þá verið nefndir Dyrgirar (beyging eins og hellir – hellirar) og lækjabotnarnir eftir þeim Dyrgirabotnar. Orðið dorg getur merkt auk ‘handfæris’, ‘skán á mjólkurbyttu, myglu- eða óhreinindaskán á íláti’, sbr. nýnorsku dorg ‘kvista- og mosarusl’ (Ásgeir Blöndal Magnússon, Íslensk orðsifjabók). Til samanburðar má nefna að þrjár ár í Noregi heita Dørja (Dørgja) og hefur það nafn verið sett í samband við dorg í merkingunni ‘handfæri’ (Norsk stadnamnleksikon). Tæplega er þó hægt að hugsa sér það í tengslum við Dirgiralækina í Ölfusi, sem ekki er vitað að séu eða hafi verið neinir dorgstaðir.

Annar kostur væri að líta á orðið *dyrgir sem orð samsvarandi dyrgja ‘digur kona’ og dvergur, og þá átt við e-ð lágvaxið og durgslegt. Þá væri e.t.v. átt við kletta í nágrenninu. Þar er reyndar Strýtuklettur (sem ekki líkist neinum durgi) og Strýtuklettsdý en vatn úr þeim rann í Dirgiralækinn syðri, og Skjólklettur, en Skjólklettsmýri er á milli Dirgiralækjanna, nefnd öðru nafni Dirgiramýri. Á þessum slóðum er líka Langiklettur. Hugsanlegt er að þessir klettar hafi verið nefndir Dyrgirar, þó að það ætti illa við Strýtuklett. Annað er að munnmæli hermdu að Skjólklettur væri álfakirkja og „sannorðir“ menn sögðust hafa heyrt þar söng. Ekki er vitað hvort einhverjir dvergar voru þar á ferð.

Bæði lækir og klettar geta haft nöfn með viðskeytinu –ir, t.d. Gegnir sem lækur og Kleykir sem klettur. Hér gæti því hvort heldur verið, að Dyrgir væri nafn á læk eða kletti.

Allar frekari upplýsingar um þessi örnefni eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Júlí - 2003

Depill

Örnefnið Depill kemur fyrir sem rekamark í Hraunslandi á Skagaströnd í A-Hún., rekaítak frá Gunnsteinsstöðum í Langadal árið 1318: “Reka hálfan hvals og viðar á Depli” (Íslenzkt fornbréfasafn II,485). Orðið merkir í landslagi ‘blettur’ og sérstaklega ‘votlendisblettur’, og merkingin í færeysku depil er ‘smáblettur, punktur’og þar er það líka til í örnefnum. Í nýnorsku er orðið depil í merk. ‘pyttur, smádý’ og í hjaltlensku depel ‘pyttur, mýrarblettur´. Í Noregi var til bæjarnafnið Depill, nú Devle, Olof i Deplinum (við Niðarós) (Diplomatarium Norvegicum V:75). Ásgeir Blöndal Magnússon telur í Orðsifjabók sinni að orðið sé skylt orðunum dap og döp og hafi upphaflega merkingin verið ‘sletta, skvetta’, en dap merkir ‘aur, leðja; smáhvarf eða pollur’, sbr. dabb ‘óhreinindi, bleyta’, og döp ‘leðja, for’.

Í fleirtölu er bæjarnafnið Deplarí Fljótum í Skagafirði. Af landslaginu verður ekki séð hvort merking nafnsins er fremur ‘blettur, punktur’ eða ‘pyttur, dý’. Í örnefnaskrá segir að gamla túnið á Deplum sé að miklum hluta hólar og djúpar lautir á milli, og eins að niður frá túninu í vesturátt liggi mýrarflákar og sund með smáhólum hér og þar.

Allar frekari ábendingar um örnefnin Depill og Deplar eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Júní - 2003

Kjöggur

Örnefnið er í kvenkyni fleirtölu, Kjöggurnar, þekkt sem boði í mynni Berufjarðar í S-Múl. og er hann m.a. nefndur í lýsingum á vitunum á Kambanesi og Streitishvarfi (Ægir 1922:82). Í sóknalýsingu Hofs- og Hálssókna frá 1840 segir eftirfarandi: “Austur af Papey, skammt fyrir austan þar umgetinn Höfða, nefnist Steinbítsboði, aðrir fjórir boðar liggja út og austur af þessum boða, sá austasti og ysti kallaður Kjöggur, hér um bil ¾ mílu undan eynni, á honum er 10 til 12 faðma dýpi, en 60tugt dýpi í kringum.” (Múlasýslur. Reykjavík 2000:544-545). Nafnið er líka þekkt á boða út af Melrakkanesi í Álftafirði (Uppdráttur Íslands (1:100.000) blað 105 Hamarsfjörður.). Einnig er Kjöggur nafn á ysta hólmanum af svonefndum Stekkhólmum, suðaustur úr Blábjörgum í Álftafirði (Uppdráttur Íslands (1:100.000) blað 115 Breiðdalsvík. - Örnefnaskrá Geithellna).

Uppruni nafnsins er óljós. Ásgeir Blöndal Magnússon segir í orðsifjabók sinni (bls. 465) að það komi fyrir í örnefni um klettaröð en nefnir ekki hvar. Hann setur nafnið í sambandi við so. kjagga í merk. ‘kjaga’. Ekki er hinsvegar ólíklegt að það sé skylt færeysku kjøkur ‘ókyrrð í sjó, straumbára’.

Allar nánari upplýsingar um örnefnið eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Maí - 2003

Bót

Orðið virðist vera til allvíða um land, en í mismunandi merkingum eftir því hvar er. Það getur bæði þýtt ‘hvilft, dalbotn’ og ‘vík, smávogur’, skylt orðinu bugt (Ásgeir Bl. Magnússon: Íslensk orðsifjabók. Rvk. 1989). Í Færeyjum virðist örnefnið Bót vera haft í merkingunni ‘bugur, vik í landslagi’. Hérlendis er orðið bót víða til í örnefnum í merkingunni:

1) ‘hvilft, hvammur, dalbotn’
Á Austurlandi, Suðurlandi og Norðurlandi hefur bót haft þessa merkingu og þá uppi í landi. Bærinn Bót er til í Hróarstungu í N-Múl. Bótarfoss er í Geithellnaá í S-Múl. en nafnið gaf Þorvaldur Thoroddsen 1882. Í Árbók Ferðafélagsins 2002, Austfirðir frá Álftafirði til Fáskrúðsfjarðar, eftir Hjörleif Guttormsson, eru mörg dæmi um Bótar-örnefni. Á Suðurlandi getur orðið bót merkt einhvers konar ‘krók’, t.d. við landamerki, “í Bótinni”. En það getur líka merkt þar ‘moldarsvæði þar sem grasrótin er burtu’ (Orðabók Háskólans = OH), ‘stakur gróðurblettur’ (Íslensk orðabók). Upp af bænum Mosfelli í Grímsnesi í Árnessýslu er Bótarskarð sem nefnt er í Landnámu og kennt við Bót, ambátt Ketilbjarnar gamla. Líklegt er að það sé sams konar bót í landslagi og fyrir austan og víðar (Landnámabók. Íslensk fornrit I, 386). Í Húnavatnssýslu er Bótarfell sunnanvert við Vatnsdalinn (Sýslu- og sóknalýsingar, Reykjavík 1950, 73). Í Suður-Þingeyjarsýslu er bót í tveimur bæjanöfnum, Heiðarbót og Árbót. Heiðarbót stendur í hvilft upp í heiðina, en Árbót er í fallegum hvammi upp frá Laxá í Laxárdal (OH).

2) ‘vík, smávogur’
Bót er haft um Bakkaflóann fyrir austan (Austurland 1 (1947), 25). Í Vestmannaeyjum er Stakkabót (Bótin) við sjóinn, suður á Heimaey. Lendingin í Herdísarvík í Árn. heitir líka Bótin. Á Mýrum á Vesturlandi var Bót nafn á fiskimiði, einkum þar sem hraunkollar voru (út af Mýrum). Á Snæfellsnesi er Bót líka fiskimið (Sýslu- og sóknalýsingar, Reykjavík 1970, 166). Á Breiðafirði er líka fiskimið útsuður og suðvestur af Flatey, sem heitir Bótin: “Skálanes vestur í Lágmúla, Hvammshyrna í Oddleifsskerja innri hnúu” (Sóknalýsingar Vestfjarða I, Reykjavík 1951, 128). Í Dýrafirði er Bót algengt sem örnefni á sjó, yfir víkur sem skipalægi. Í lýsingu á jörðinni Smiðjuvík í Grunnavíkursveit segja þeir Árni Magnússon og Páll Vídalín 1710: “Rekavon valla teljandi, því festifjara er engin nema í einu litlu plátsi, sem Bót heitir við sjóinn” (Jarðabók 7: 309). Í Eyjafirði er Bót líka fiskimið (Sýslu- og sóknalýsingar, Akureyri 1972, 62).

Apríl - 2003

Baula

Örnefnið Baula er til á nokkrum stöðum í landinu:

1) Baula í Borgarfirði, keilulaga fjall úr líparíti. Af því dregur orðið baulusteinn (= líparít) nafn sitt.
2) Sker í Rifgirðingum á Breiðafirði.
3) Sker nálægt Diskæðarskeri á Breiðafirði. Suðaustur af því eru 3 lítil blindsker sem heita Baulubörn.
4) Söðulbakað sker nálægt Stykkishólmi á Snæfellsnesi. Baulhólmi og Baulutangi eru þar nærri.
5) Sker inn og fram af Kálfhólma út af Klofningi í Dalasýslu.
6) Grasgil í Hrauni í Keldudal í Dýrafirði.
7) Neðri-Baula er há brún og Efri-Baula grjótmelar og bungur í landi Skóga í Glæsibæjarhreppi í Eyjafirði. Grjótið í Neðri-Baulu er ljóst og líparítkennt. Þessar hæðir eru einnig oft nefndar Beylur.
8) Hábaula er hæsti hryggur Múlans í Skriðdal.
9) Baula er einnig í landi Hörgsholts í Hrunamannahreppi.

Orðið baula er sama og beyla og er merking þess "kryppa, herðakistill". Í samsettum örnefnum þar sem Baula er fyrri liður, t.d. í nafninu Baulubrekka í Öxney á Breiðafirði, er átt við kú, einnig í bæjarnafninu Baulhús í Arnarfirði.

Allar frekari ábendingar um örnefni mánaðarins eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Mars - 2003

Hreindýra-örnefni

Nýlega barst Örnefnastofnun fyrirspurn um örnefni í söfnum stofnunarinnar sem tengdust hreindýrum. Nokkur slík örnefni eru þekkt, aðallega af Austurlandi, en færra er vitað um þess háttar örnefni af Norð-Austurlandi og úr Gullbringusýslu. Fyrirspurninni er beint til allra þeirra sem þekkja einhver örnefni þar sem orð eins og hreindýr, hreinn o.fl. koma fyrir. Látið okkur vinsamlegast vita af slíkum örnefnum!

 Svavar Sigmundsson

Febrúar - 2003

Stefill

Ásgeir Blöndal Magnússon nefnir örnefnið í Íslenskri orðsifjabók sinni en ekki hvar það sé. Hann segir: “Orðið virðist haft um ávalan grasbala á túni. Nafnið er efalítið tengt stafur en merkingarferli óljóst, eldri merk. hugsanl. ‘gerði’ eða ‘stallur’.” (bls. 953).

Staðurinn sem nafnið á við hefur ekki fundist og eru það því vinsamleg tilmæli til þeirra sem kynnu að þekkja örnefnið að láta okkur í Örnefnastofnun vita hvar á landinu það sé að finna og hvernig staðurinn líti út.

 Svavar Sigmundsson

Janúar - 2003

Mosfell

Nafnið Mosfell er þekkt á a.m.k. tíu stöðum í landinu:

1) Fell og kirkjustaður í Grímsnesi í Árn.
2) Kollótt móbergsfell vestan við Kerlingarfjöll, gróið mosa.
3) Fell og kirkjustaður í Mosfellssveit.
4) Bær í Svínadal í A-Hún.
5) Aflöng bogadregin fjallbunga í Gönguskörðum í Skag.
6-7) Litla- og Stóra-Mosfell í Búrfellsheiði í Svalbarðshr. í N-Þing., grasi gróin.
8) Norðan Stöðvarfjarðar í S-Múl.
9) Sunnan Stöðvarfjarðar í S-Múl.
10) Fjall með grámosa á Bragðavalladal í Hamarsfirði í S-Múl.

Merking forliðarins er vafalítið 'mosi', en engu líkara en þar sé á ferðinni hvk.orðið *mos (sbr. Sigurd Fries í NORNA-rapporter 34 (1987), 213), sem ekki er annars til í íslensku; nafnið ætti annars að vera *Mosafell.

Allar athugasemdir við þennan pistil eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Desember - 2002

Kirkju-örnefni

Nokkur örnefni sem hafa orðið kirkja sem nafnlið. Líking við kirkju er oftast ástæða nafnsins.

Álfakirkja
Þær eru fleiri en svo í landinu að tölu verði á komið.

Fjallkirkja
Hnúkur við Langjökul vestur frá Hrútfelli.

Kirkja
1) Hraunhvelfing í Dimmuborgum í Mývatnssveit í S-Þing.
2) Klettaborg í Elliðaey í Vestm.

Kirkjuburst Há fjallsnípa vestan Mælifellsdals í Skag. við Kiðaskarð á mörkum Skag. og A-Hún.

Kirkjufell
1) Hátt hamrafell við Grundarfjörð á norðanverðu Snæf., þunnt eins og saumhögg.
2) = Tröllakirkja vestan við Holtavörðuheiði.
3) Kistulaga líparítfjall við Landmannaleið í Rang.

Steinkirkja
1) Sérkennilegur hóll með helli undir á Óttarsstöðum í Garðahr., Gull.
2) Holt í Litla-Botni í Hvalfirði í Borg.
3) Tveir klettar á Giljum í Hálsasveit í Borg. = Steinkirkjur.
4) Klettaborg á Steinanesi í Suðurfjarðarhr. í V-Barð.
5) Rauður, fallegur steinn á Höfn í Þingeyrarhr. í V-Ís. Mótar líkt og fyrir hurðum á honum. Huldufólk hefur þar sínar athafnir.
6) Skörðóttur klettadrangi við Mjaðmá í landi Munkaþverár í Eyf. Þar var aðalaðsetur huldufólks og álfa.
7) Bær í Fnjóskadal í S-Þing.
8) Grasi gróinn klettaskápur á Eiríksstöðum á Jökuldal í N-Múl.
9) Klettur, líkur kirkju í laginu, í Borgarhöfn í A-Skaft.

Tröllakirkja
1) Tveir stakir klettar í Brekkukoti í Reykholtsdal í Borg. Þykir þar vera huldufólksbústaður og strokkhljóð þaðan daglegur viðburður.
2) Klettasvaði á Ökrum í Hraunhr. á Mýrum.
3) Lítil klettaborg í Einholti í Hraunhr. á Mýrum.
4) Hár hnúkur (862 m) á miðju Kolbeinsstaðafjalli í Snæf./Hnapp.
5) Næstum sívalur klettur, uppmjór og holur innan, austan við Dritvík á Snæf.
6) Sérkenileg klettaborg með turnum í Krossanesi í Eyrarsveit í Snæf.
7) Svipmikið fjall (1001 m) vestan við Holtavörðuheiði á mörkum þriggja sýslna, Mýr./Dal./Strand.
8) Fjall (1030 m) upp af Laxárdal á Skagaströnd, með hæstu hnúkum í fjöllunum milli A-Hún. og Skag.

Völukirkja
Klettur mikill á gömlu leiðinni milli Kirkjuferju og Arnarbælis í Ölfusi er nefndur Völukirkja. Kona frá Kirkjuferju sem þar var á ferð heyrði sungið inni í Völukirkju. Sálmversið nam hún og var það ekki í sálmabók hinnar íslenku þjóðkirkju. Í þjóðsögum er kletturinn nefndur Valakirkja. Þar er sagt að galdramessur hafi verið haldnar (Jón Árnason: Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri (1961) I:466).

Allar athugasemdir við þennan pistil eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Nóvember - 2002

Rjúpnafell

Rjúpnafell A.m.k.17 fell á landinu bera þetta nafn:

1-2) Eystra- og Vestra Rjúpnafell (838 m) á Flóamannaafrétti (Vesturleit) í Árn.
3) Milli Högnhöfða og Kálfstinda í Biskupstungum í Árn. (460 m).
4) Norðan Geldingafells, upp af bænum Giljalandi í Haukadal í Dal. (763 m), á sýslumörkum Dal. og Strand.
5) Á Reykjanesfjalli á Reykjanesi í A-Barð. (487 m).
6) Norðan við Gaflfellsheiði, vestan Heydals, á sýslumörkum Dal og Strand. (670 m).
7) Á Kili, sa. af Hveravöllum í A-Hún. (858 m).
8) Milli Vatnsdals og Svínadals í A-Hún.
9) Milli Hauksstaða og Fremrihlíðar í Vesturárdal í Vopnafirði í N-Múl. (450 m).
10) Í landi Hrafnabjarga í Útmannasveit í N-Múl.
11-12) Innra- og Ytra-Rjúpnafell, tveir hamrahnúkar í landi Hjálmárstrandar í S-Múl., sunnan Loðmundarfjarðar.
13) Í Dalakálki í Mjóafirði í S-Múl.
14) Í landi Herjólfsstaða í Álftaveri í V-Skaft., norð-norðvestur frá Loðinsvíkum (342 m).
15) Í landi Eystri-Skóga undir Eyjafjöllum í Rang.
16) Í Þórsmörk í Rang. (819 m).
17) Í Skaratungum við Steinsholtslón í Rang. (498 m). = Skari.

Allar athugasemdir við þennan pistil eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

Október - 2002

Helgafell

Helgafell A.m.k. 9 Helgafell eru á landinu:

1) Fjall (340 m) í suðaustur frá Hafnarfirði, klettótt og bratt á flesta vegu.
2) Fjall (217 m) sunnan Mosfellsdals í Mosfellssveit.
3) Lágt fjall (73 m) á Þórsnesi á Snæfellsnesi, ávalt að sunnan og vestan en mjög þverhnípt að norðan og austan, fagurt að lögun. Þórólfur Mostrarskegg hafði mikinn átrúnað á fjallinu, skv. Landnámabók.Uppi á fjallinu er lítil tóft úr grjóti sem sagt er að sé kapellurúst munka í Helgafellsklaustri.
4) Hátt fjall (549 m) innan við Hafnardal, yst í Dýrafirði. Munnmæli eru um að Guðmundur biskup góði Arason hafi reist altari uppi á fjallinu og er þar sýnileg mosagróin steinhleðsla. Í hugum fólks á þeim slóðum var fjallið helgistaður.
5) Hátt fell (297 m) í landi Stóru-Hvalsár í Hrútafirði. Þaðan er víðsýnt.
6) Fjall(460 m) í Þistilfjarðarfjallgarði, hæsti hluti hans, austan Öxarfjarðarheiðar.
7) Fjall (227 m) í Vestmannaeyjum. Þaðan er gott útsýni yfir eyjarnar.
8) Hæsti hnúkur Árgilsstaðafjalls í Rangárvallasýslu. Þaðan er mjög víðsýnt.
9) Hár hóll í landi Heiðar á Rangárvöllum.

Helgafellin eru oft regluleg að lögun. Af þeim er oft gott útsýni vegna þess að þau standa sér og eru allhá. Af einhverjum ástæðum hefur helgi verið talin á þeim sumum hverjum.

Örnefni með Helga- eða Helgu- að fyrra lið geta einnig verið dregin af mannanöfnunum Helgi og Helga. Bæirnir Helgafell í Svarfaðardal og í Fellum eru t.d. kenndir við menn að nafni Helgi og þar eru ekki fjöll sem heita Helgafell. Helgufell er á hálendinu milli Dala og Borgarfjarðar og annað sunnarlega á Auðkúluheiði í A-Hún.

Allar athugasemdir við þennan pistil eru vel þegnar.

 Svavar Sigmundsson

September - 2002

Mælifell

Tólf fjöll a.m.k. eru með þessu nafni í landinu:

1) Í Grafningi í Árn.
2) Austan við Ísólfsskála í Gull. = Skála-Mælifell.
3) Vestan við Krýsuvík í Gull. = Krýsuvíkur-Mælifell.
4) Norðan Baulu í Norðurárdal í Mýr.
5) Norðan Axlarhyrnu í Staðarsveit í Snæf.
6) = Mælifellshnjúkur í Skag.
7) Í Djúpadal vestan Hleiðargarðs í Saurbæjarhr. í Eyf. Einnig nefnt Mælifellshnjúkur á kortum.
8) Upp af Reykjahverfi í S-Þing.
9) Í Vopnafirði í N-Múl.
10) Í Álftafirði í S-Múl.
11) Á Fjallabaksleið syðri norðan Mýrdalsjökuls í V-Skaft., = Meyja(r)strútur.
12) Norðan Höfðabrekkuheiðar í Mýrdal í V-Skaft.

Mælifellin hafa verið höfð til viðmiðunar með einhverjum hætti, sem eyktamörk eða til að rata eftir, þar sem þau eru oft keilulaga og auðþekkjanleg langt að.
(Sbr. Þórhallur Vilmundarson: Mælifell. Lesbók Morgunblaðsins 4. og 11. júní 1994.)

 Svavar Sigmundsson

Ágúst - 2002

Búrfell

Búrfell eru 47 talsins, nokkuð há stapafjöll með klettum ofantil. Nokkrir bæir bera líka þetta nafn. Búrfellin eru þessi:

1) Hæðahryggur á Hrunamannaafrétti í Árn., þó ekki með venjulegu Búrfellslagi.
2) Fjall í Þjórsárdal í Árn., ílangt og hömrum girt að ofan.
3) Bunguvaxið móbergsfjall og bær í Grímsnesi í Árn. með lag af stórhveli (GÁG,27?).
4) Lágt sandfell, rétt ofan við Hlíðarenda í Ölfusi í Árn.
5) Eldborg í Garðahrauni, aust-suðaustur frá Hafnarfirði í Gull.
6) Einstakt fjall, rauður gíghóll við Þormóðsdal eða Hafravatn, einnig áður fyrr sem hjáleiga í Mosfellssveit, Kjós.
7) Lítið, kringlótt fell, sunnan Botnssúlna, upp af Brúsastöðum í Þingvallasveit.
8) Fornt eyðibýli í Lundarreykjadal í Borg.
9) Fjall og bær í Hálsasveit í Borg.
10) Við Síðufjall í Mýr.
11) Efra- og Neðra-Búrfell á Holtavörðuheiði, í landi Fornahvamms í Norðurárdal, Mýr.
12) Fjall í hásuður frá Ingjaldshóli í Neshr. í Snæf. Nefnt Matarfell á sjó.
13) Litla-Búrfell í landi Hvols í Saurbæ í Dal.
14) Stóra-Búrfell í landi Hvítadals í Saurbæ í Dal.
15) Fjall á Kleifum í Gilsfirði í Saurbæ í Dal.
16-17) Litla- og Stóra-Búrfell í landi Berufjarðar í Reykhólahr. í A-Barð.
18) Vestra-, Mið- og Efsta-Búrfell í Vesturbotni í Patreksfirði í V-Barð.
19) Í Selárdal við Arnarfjörð í V-Barð., einnig nefnt Búrið.
20) Stakt fjall í miðjum dal á Kjaransstöðum í Þingeyrahr. í V-Ís.
21) Fjall sem stendur eitt sér fyrir botni Súgandafjarðar, V-Ís.
22) Fjall inn af Ísafirði, vestur af Kollafjarðarheiði, N-Ís.
23) Fell upp af Nóngilsfjalli við Hesteyri í Sléttuhr. í N-Ís.
24) Fjall í landi Miðdalsgrafar í Kirkjubólshr. í Strand.
25) Hátt, uppdregið fjall inn af Reykjarfirði á Ströndum. Nefnt Matarfell á sjó.
26) Fjall upp frá Reykjum í Hrútafirði í V-Hún.
27) Bær í Ytri-Torfustaðahr., V-Hún.
28-29) Bæirnir Stóra- og Litla-Búrfell í Svínavatnshr., A-Hún.
30) Fjall í Svartárdal í Skag.
31) Lág bunga í landi Selár í Skefilsstaðahr., Skag.
32) Í landi Ytra-Mallands í Skefilsstaðahr., Skag.
33) Hár melkambur í landi Berghyls í Holtshr., Skag.
34) Fjall (Búrfellshyrna) og bær í Svarfaðardal, Eyf.
35) Stóra-Búrfell í Saurbæjarhr. Eyf.
36) Í Keflavík í Grýtubakkahr., S-Þing.
37) Stapafjall inn af Mývatnssveit, S-Þing.
38) Stapafjall úr móbergi upp af Héðinshöfða á Tjörnesi, S-Þing. Nefnt Kistufell á sjó.
39) Einstakt móbergsfell, toppmyndað ofan og grasi gróið upp í miðjar hlíðar upp af Þistilfirði, í Öxarfjarðarhr., N-Þing.
40) Fjall upp af Straumi í Hróarstungu, N-Múl.
41) Fjall inn af Sænautavatni, í Heiðarseli á Jökuldal, N-Múl.
42) Fjall austur af Kárahnjúkum, sv. af Hrafnkelsdal, N-Múl.
43) Fjall í Brúnavík á Borgarfirði eystra, N-Múl.
44) Fjall við Eskifjörð, S-Múl.
45) Fjall á Búlandsnesi, S-Múl.
46) Efra- og Neðra-Búrfell á Melrakkanesi í Álftafirði í S-Múl.
47) Fjall á Dalajörðum (Kaldrananesi) í Mýrdal, V-Skaft.

Svavar Sigmundsson