Skáld-örnefni

Myrká

Bær í Hörgárdal í Eyjafjarðarsýslu heitir Myrká eftir samnefndri á. Bærinn er alþekktur úr þjóðsögunni um djáknann á Myrká, sem birtist í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar (I:270-272 (1961)). Myrká fellur eftir Myrkárdal sem gengur vestur úr Hörgárdal. Áin hefur grafið sér mjög djúpt gil fyrir neðan bæinn Myrkárdal, þar sem hún fer að beygja til suðurs, áður en hún fellur í Hörgá. Forn munnmæli segja að svo mikill skógur hafi verið í börmum gilsins báðum megin, að dimmt hafi verið niðri í gilinu og af því eigi áin að hafa fengið nafn sitt (Örnefnaskrá Myrkárdals). Árið 1937 þegar Ármann Hansson bóndi á Myrká skrifaði lýsingu jarðarinnar var skógur þessi að mestu eyddur, en þó voru nokkrar menjar hans norðan megin í gilinu. Búið var á Myrká á landnámsöld, er Þórólfur hinn sterki Skólmsson bjó þar (Byggðir Eyjafjarðar 1990, 462). Árnafnið og bæjarnafnið er því gamalt.

Önnur Myrká er í landi Desjarmýrar í Borgarfirði eystra. Hún kemur úr djúpu gili er myndast í stórri hvilft milli Partafjalls, Hvítuhnjúka og Setbergshnauss er kallast Hvolf. Þriðja Myrká er í landi Ystaskála undir Eyjafjöllum. Hún rennur um Myrkárgil og er önnur upptakaá Írár. Engin skýring er gefin á nafninu í örnefnaskrá.

Mörg örnefni hafa Myrk(a)- að forlið. Má þar nefna Myrk(v)avatn eða Myrkárvatn í nágrenni Þingvalla og Öxará rennur úr, Myrkholt á Kjóastöðum í Biskupstungum og Myrk(v)astofu á Hemru á Síðu, V-Skaft., sérkennilegt, draugalegt gljúfur, Myrkhyl á Bretalæk í V-Hún., Laxárdal í Gnúpverjahreppi, Árn., Iðunnarstöðum í Lundarreykjadal, Borg., Síðumúla í Hvítársíðu, Mýr., djúpur og dimmur og í Hörgsholti, Hrunamannahreppi, Árn., Myrkagil á Sandi í Kjós, Myrkás í Álftártungukoti í Mýr. og í Stafholtstungum, Mýr. Myrkvidalur er í Álftafirði í S-Múl., Myrkvaskarð á Háheiði upp af Sæmundarhlíð í Skag. og Myrkvikimi í Hvítársíðu. Einnig má nefna að Myrkviður er í Næfurholtsfjöllum í Rang.

Myrkur- er forliður örnefna eins og Myrku(r)björg, sem eru hluti Nesbjarga í Vesturhópi, V-Hún., Myrkurskurður í Neðri-Vífilsdal í Hörðudal, Dal. og Myrkurtjörn í Miðdal í Mosfellssveit.

Í Svíþjóð er til örnefnið Mörkö í Södermanland, nafn á eyju sem hefur borið nafnið *Myrk(i)a í fornsænsku. Giskað hefur verið á að nafnið sé til komið við samanburð á hinu lokaða eylandi og opnu hafinu í kringum það. (SOL, bls. 219).

Í Noregi hef ég ekki fundið Myrk(a)-örnefni nema í samísku örnefni þar sem murkkos merkir 'þoka‘, sbr. mjörki í færeysku sem er sömu merkingar.

Vafalítið er Myrk(u)-örnefnin dregin af dökkum lit eða dimmu. Myrkárnar eru bergvatnsár en ekki jökullitaðar, og Myrkhyljir djúpir og dökkir. Þau eru ekki tengd þjóðtrú eða þjóðsögum nema Myrká í Hörgárdal, en nafnið vekur e.t.v. upp óttablandna tilfinningu vegna þjóðsögunnar um djáknann og Garúnu. Það er því ekki út í hött að Arnaldur Indriðason hefur valið nýjustu glæpasögu sinni þetta nafn, Myrká.

Kreppa

Kreppa er á sem kemur undan Brúarjökli, sameinast Kverká nokkru norðar og rennur síðan í Jökulsá á Fjöllum. Hún er vatnsmikil og erfið yfirferðar vegna sandbleytu. Þorvaldur Thoroddsen segir að hún sé "mikið og ljótt vatnsfall" (Ferðabók I:370). Nafnið Kreppa er ekki upphaflegt á ánni. Pétur Brynjólfsson sem fór um svæðið 1794 kallaði núverandi Kverkhnúka Dyngjufjöll og Kreppu Dyngjufjallaá. Sveinn Pálsson tók það nafn síðan eftir honum (Þorvaldur Thoroddsen, Ferðabók I:262, III:280). Sveinn orðar það þannig í Jöklariti sínu: "og mætti nefna hana Dyngjufjallaá" eins og nafnið sé hans (Ferðabók II:471). Árið 1835 eða 1836 fór Pétur Pétursson á Hákonarstöðum um Ódáðahraun og yfir Kreppu og virðist hún þá bera það nafn (Þorvaldur, Ferðabók I:264). 1840 er sr. Sigurður Gunnarsson á Hallormsstað á ferð með dönskum náttúrufræðingi, J.C. Schythe, um Vatnajökulsveg og fóru yfir Kreppu "við illan leik" (Þorvaldur, Ferðabók I:268). Kreppa er nefnd í sóknarlýsingu Hofteigssóknar 1840 (Múlasýslur, 64) og Björn Gunnlaugsson hefur nafnið á Íslandskorti sínu 1844. Nafnið virðist því hafa orðið til á fyrstu áratugum 19. aldar. Í Noregi er til örnefnið Kreppa "eit smalt sund ved Kragerø" á Þelamörk, og Kreppene er bær í Noregi, þar sem nafnið er flt. af nýnorsku kreppe kvk. "innsnevring (i farvatn)" (Norsk stadnamnleksikon, 266).

Nafnið Kreppa er annaðhvort dregið af þeirri mjóu tungu sem hún myndar með Jökulsá, Krepputungu, eða þrengslum í ánni, m.a. norðan við Fagradalsfjall, sbr. so. kreppa sem merkir eins og kunnugt er 'þrengja að'. Þórhallur Vilmundarson telur að áin dragi sennilega nafn af hinum miklu bugðum árinnar fyrir norðan Fagradalsfjall, skylt kroppur (Grímnir 1:115).

Silfur-örnefni

Silfursteinn í Ávík á Ströndum. Landið þitt Ísland A-G, bls. 61 (Ljósmynd eftir Pál Jónsson).

Allvíða er orðið silfur til í örnefnum á Íslandi. Það á við um berg eða steina, brunna eða fossa o.fl. Verða nú nefnd helstu dæmi um Silfur-örnefnin.

Silfurberg er rani fram úr Ingólfsfjalli í Árn. á móts við Kögunarhól með einkennilega ljósgráum lit, sem minnir á silfur en á ekki við bergtegundina, hið eina og sanna silfurberg. Silfursteinn er í Ávík í Árneshr., Strand. Hann er úr graníti og hefur borist hingað með hafís (Landið þitt I:61). Annar Silfursteinn er í Krossnesi í Árneshr., Strand. Hann er hár og var hella ofan á honum. „Sú saga fylgir, að sá sem gæti tekið helluna ofan með handafli, mætti eiga silfrið, sem undir henni átti að vera. Fyrir nokkrum árum fóru nokkrir strákar til með járnkarl og tóku helluna ofan, en ekkert fundu þeir silfrið.“ (Haukur Jóhannesson, Land og stund, 96). Silfursteinar eru í túni á Víðastöðum í Hjaltastaðahr., N-Múl. Á þá glitraði stundum í myrkri.

Þar sem tærleiki vatns er tilefnið eru örnefnin Silfurbrunnar, uppspretta í Herjólfsdal í Vestmannaeyjum, Silfurfoss á Þverárdal í landi Munkaþverár, Öngulsstaðahr., Eyf. og annar í Leiðólfsstaðagili í Dal. Þar er eins og glitri á fossinn í síðdegissól. Silfurkvörn er veiðifljót í Fáskrúð í landi Ljárskóga, Dal. Silfurlækur er á Helgustöðum í S-Múl., og gæti þar verið tilvísun til silfurbergsins þar sem frægar silfurbergsnámur voru. Silfra heitir líka gjá í Þingvallatúni í Árn.

Af öðrum örnefnum með silfri má nefna þessi: Silfurdæld er grasi vaxin út frá bænum á Grund í Hrafnagilshr., Eyf. Hún var einnig nefnd Djöfladæld en ástæðu nafnsins er ekki getið (sjá Þjóðsögur Jóns Árnasonar I:332). Silfurgarður við höfnina í Flatey á Breiðafirði. Greitt var fyrir gerð hans með silfri. Silfurhóll í Ölversholti, Holtum, Rang. og Seli, A-Land., Rang. Ekki er vitað um ástæður þessara nafna. Silfurkleif heitir á Kleifaheiði vestra þar sem Kleifakarlinn stendur upp af. Tvennum sögum fer af tilurð nafnsins. Sagt er að í þingferðum sýslumanns nokkurs hafi koffort hans rekist í bergið og brotnað, svo að silfurpeningar hrundu niður í götuna. Önnur sögn er að kostað hafi 40 ríkisdali að gera hestaveg um Silfurkleif og að kleifin dragi nafn af því að vinnan hafi verið borguð í silfri. Silfurteigur er á Eystri-Sólheimum í Mýrdal, V-Skaft. Þar er nú túnslétta. Nafnið er til komið af því, að í hana var sáð daginn, sem hjón á bænum, Sigríður og Þorsteinn, áttu silfurbrúðkaup. Hverfi í Garðabæ var nefnt Silfurtún en ekki er vitað um ástæðu nafnsins.

Á Norðurlöndum og í ýmsum öðrum Evrópulöndum eru orð sem merkja silfur í nöfnum á ám og fossum og stofninn er að finna í bæjarnafninu Silfrastaðir, hvernig sem það nafn er til komið (sbr. Þórhallur Vilmundarson í Grímni I:127-128).

Skorbeinn

Nyrsta skerið í röð nokkurra skerja við siglingaleiðina milli Djúpavogs og Papeyjar heitir Skorbeinn og állinn sem siglt er um heitir Skorbeinsáll. Í sóknarlýsingu sr. Jóns Bergssonar frá 1840 segir: „Skorbeinsáll ... dregur nafn af nokkuð háu skeri austan til í þessum ál, Skorbeinn nefnt.“ (Múlasýslur, 541). „Þau stæðstu og hæðstu sker, sem liggja í Papeyjarálum, nefnast Ketilboðafles og Skorbeinn, þau liggja bæði í Skorbeinsál.“ (Múlasýslur, 544). „Rétt norðan við Skorbein er lítill boði, Skorbeinsbarn, en sunnan við hann er Skorbeinsboði“ (Örnefnaskrá Búlandsness).

Skorbeinsflúðir er örnefni í Mýrdal, og segir Þorvaldur Thoroddsen þannig frá því í Ferðabók sinni: „Út af Arnarstakksheiði gengur austar Sæhólanef (Sævarhálsnef), og heita Skorbeinsflúðir á sandinum fyrir neðan, en milli Sæhólanefs og Skiphella, framan í Höfðabrekkufjalli, gengur Kerlingardalur inn, og segja munnmæli, að þar hafi Kerlingarfjörður í fornöld átt að ganga upp eftir.“ (III:102). Í örnefnaskrá Fagradals í Mýrdal segir: „Hamraraninn, sem skagar þarna lengst fram á sandinn, heitir Skorbeinsflúðir. Fram til Kötluhlaupsins 1660 var aðdýpi af sjó upp undir klettana. ... Munu hinar fornu Skorbeinsflúðir komnar á kaf í sandi, en nafn þeirra flutt á Sævarhólsnefið.“ (Sbr. og Árbók Ferðafélagsins 1975, bls. 60). (Sjá kort fremst í Árbókinni).

Þórhallur Vilmundarson telur að Skorbeinn sé myndað eins og örnefnið Kolbeinn sem skers- eða klettsheiti (Grímnir 1:112). Líklegra er þó að upphaflegt heiti skersins sé Skorbein. Vilhjálmur Ingibergsson í Mosfellssveit minnist þess sem unglingur að hafa heyrt þetta orð um hlut sem nefndur var í sambandi við sjóróðra (Talmálssafn Orðabókar Háskólans). Skorbein er líklegast annað orð fyrir hlunn en þeir voru einmitt oft úr hvalbeini og skora hefur myndast í þá við notkun. Lúðvík Kristjánsson nefnir ekki skorbein í Íslenskum sjávarháttum í kaflanum Hlunnar – skorður (II:187-189; sjá mynd á bls. 187). María Jónsdóttir (f. 1921) frá Djúpavogi segir í símtali við Guðrúnu Kvaran í júní 2008 að skorbein sé bein til að draga báta á og líklega sé örnefnið af því dregið. Líklegt er að svo sé en nafnmyndin hafi breyst, e.t.v. vegna áhrifa frá örnefni eins og Kolbeinn, þó að aðeins sé vitað um eitt sker með því heiti, þ.e. í Hraunsfjöru á Eyrarbakka.

Hvítabjarnar-örnefni

Hvítabjarnar-örnefni er að finna á a.m.k. þremur stöðum á landinu. Ekkert af þeim virðist vera nefnt í fornum textum.

Hvítabjarnarey er út af Stykkishólmi. Í sóknarlýsingu er hún nefnd Hvítubjarnarey í aukafalli (í Hvítubjarnarey, bls. 196). Í þjóðsögum Jóns Árnasonar segir frá því að hún dragi nafn af því að þar hafi hvítabjörn komið á land og lagst í bás einn sunnan á eynni sem er luktur háum hamrabjörgum allt í kring. Tröllkona ein í Helgafelli reyndi að bana honum með því að kasta steini út í eyna en steinninn lenti ofar en hún ætlaði og björninn varð ómeiddur (I:197). (Mynd af eynni á bls. 145 í Árbók Ferðafélagsins 1986).

Undir Reykhólum í Reykhólasveit eru bæði Hvítabjarnarhólmi og Hvítabjarnarflögur. Í sýslulýsingu Barðastrandarsýslu frá 1746, eftir Ólaf Árnason í Haga á Barðaströnd, eru nefndar allmargar eyjar undir Reykhólum og eru þar á meðal Hvítabjörn og Hvítabjarnarhólmi (bls. 165). Eyjan Hvítabjörn er ekki þekkt nú svo vitað sé. Í örnefnalýsingu Samúels Eggertssonar um Reykhóla eru nefndar Stóra- og Litla-Hvítabjarnarey, Hvítabjarnareyjarhólmi og Hvítabjarnareyjarflögur (þrjár). Í Íslensku fornbréfasafni er Ágrip af skiptabréfi eftir Odd Sigurðsson frá 1506. Þar er nefnd Hvítabjarnarey (XI:59-60) og er líklegt að þar sé átt við ey þá sem heyrir undir Reykhóla þar sem þeir eru nefndir í bréfinu. Engar sagnir eru þekktar um hvítabjörn á þessum slóðum.

Í landi Reykja í Hrútafirði eru fjögur örnefni kennd við hvítabjörn, Hvítabjarnargil, Hvítabjarnarhóll, Hvítabjarnarnes og Hvítabjarnarvatn. Í sóknarlýsingu frá 1848 er nefnt Hvítabjarnargil fyrir sunnan Reyki sem renni úr vatni uppi á hálsi, og Hvítabjarnarvatn upp undan Reykjum; „í því er hólmi, manngerður í fornöld með dálítið meira varpi (nokkrar æður)“ (bls. 14). Hvítabjörn hefur e.t.v. gert sig heimakominn í því æðarvarpi eins og í varpinu á Hrauni á Skaga á dögunum. Í örnefnalýsingu stendur að Hvítabjarnargil heiti Hvítabjarnarlækur ofan brúnar og hann komi úr Helgavatni. Á Hvítabjarnarhól er endurvarp frá Skálafelli. Hvítabjarnarnes er þar einnig nefnt Hvítabjarnartangi. Sögn er til um að hvítabjörn hafi gengið á land í Hvítabjarnarnesi. „Þaðan fór hann upp með Hvítabjarnargili og hafðist við milli Hvítabjarnarvatns og Helgatjarnar. Eitt sinn var maður á ferð frá Reykjum að Búrfelli. Hann var vopnlaus, en annar maður fylgdi honum á leið, og hafði sá atgeir í hendi. Bangsi sá til ferða þeirra, en var hinn rólegasti, meðan þeir voru báðir saman. Þegar mennirnir voru komnir austur á Sandhólahraun, sneri fylgdarmaðurinn við, en hinn hélt áfram ferðinni. Þá sætti björninn lagi, fór á eftir vopnlausa manninum og drap hann.“ (Örnefnaskrá Reykja).
Ýmis Bjarnar-örnefni eru í landinu en ekkert er hægt að segja um hvort um er að ræða bjarndýr eða mannsnafnið Björn sem forlið. Bæjanöfnin Bjarnarhöfn og Bjarnargil eru á meðal þeirra. Í Landnámu er Bjarnarhöfn kennd við Björn austræna en um Bjarnargil eru ekki fornar heimildir (Íslenzk fornrit I:122). Nokkur Bjarndýrs-örnefni eru einnig til, m.a. Bjarndýrsklöpp á fjórum stöðum á Austurlandi (Árbók Ferðafélagsins 2008) en þeim verða ekki gerð skil að sinni. Sama er að segja um örnefni eins og Björninn, fjalllendi upp af Fljótshverfi í V-Skaft., sem væntanlega er dregið af líkingu við bjarndýr.

Heimildir:
Árbók Ferðafélags Íslands 2008. Úthérað ásamt Borgarfirði eystra, Víkum og Loðmundarfirði eftir Hjörleif Guttormsson. Reykjavík.
Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri. Safnað hefur Jón Árnason. Reykjavík 1961.
Íslenzkt fornbréfasafn. XI. Reykjavík 1915-1925.
Landnámabók. Íslenzk fornrit I. Reykjavík 1968.
Sýslulýsingar 1744-1749. Sögurit XXVIII. Reykjavík 1957.
Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1873. I. Húnavatnssýsla. Reykjavík 1950.
Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags. Snæfellsnes III. Reykjavík 1970.
Uppdráttur Íslands. 1:100 000. Blað 23. Geodætisk institut. Landmælingar Íslands 1964.
Uppdráttur Íslands. 1: 100 000. Blað 24. Geodætisk institut. Landmælingar Íslands 1974.
Uppdráttur Íslands. 1: 100 000. Blað 34. Landmælingar Íslands 1975.
Uppdráttur Íslands. 1: 100 000. Blað 77. Landmælingar Íslands 1974.

Hindisvík

Hindisvík er bær á Vatnsnesi í V-Hún. Nafnið kemur ekki fram í fornritum en í Auðunarmáldögum frá 1318 er nafnið skrifað „hamdisvyk“ (DI II:480). Handritið er frá 1639. Í Ólafsmáldögum frá 1461 er nafnið skrifað „hanndis vik“ (DI V:343). Bærinn er nefndur Vík á Vatnsnesi í Sjávarborgarannál fyrir árið 1686 (Annálar IV:313). Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er jörðin nefnd Vijk, „kölluð af sumum so sem að fornmæli Hindisvijk“ (VIII:161). Eins eru bæði nöfnin Vík og Hindisvík í Jarðatali Johnsens (227) en Hindisvík á Íslandskorti Björns Gunnlaugssonar 1844.

Í jarðatalinu frá 1861 er nafnið Hindingsvík aðalmyndin (96), sem Finnur Jónsson taldi að væri tómur tilbúningur (Bæjanöfn á Íslandi, 512). Í sóknarlýsingu 1840 notar sr. Ögmundur Sigurðsson ýmist myndina Hindingsvík (Sókn. 34, 43) eða Vík (38).

Erfitt er að koma þessum nafnmyndum Hamdisvík og Hindisvík heim og saman. Nafnið Hamðir er úr fornum kveðskap en ekki notað á Íslandi svo vitað sé. Það var einnig til sem hauksheiti, svo að örnefnið gæti hafa verið kennt við fuglinn og væri þá upphafleg merking nafnsins ‘hauksvík’.

Óvíst er þó enn um merkingu. Hugsanlega er það skylt norska nafninu Hindnes og merkir þá e.t.v. ‘hin klofna‘ e.þ.u.l. og þá skylt orðunum hindra og handan. Hindisvík skiptist vissulega í tvo hluta en skiptingin er ekki afgerandi á neinn hátt og því tæpast tilefni til að kalla hana eftir því. Nafnmyndin Hindisvík gæti hugsanlega hafa verið dregin af annars óþekktu nafni eða orði *Hyndir, *Hyndisvík, dregið af hundur, en af sama stofni er hyndla (hindla) í merk. ‘tík’ en einnig ‘léleg kýr’. Nafnið Hindisvík er ekki varðveitt fyrr en eftir að /y/ hvarf úr málinu og varð /i/ í framburði.

Brellur

Örnefnið Brellur með framburðinum -l-l- [brel:Yr] er þekkt á tveimur stöðum á Vestfjörðum.

1) Fjallið milli Stekkadals og Fjósadals í Patreksfirði í V-Barð. heitir Brellur (sjá mynd). „Þetta er snarbrött fjallshlíð, klettalítil en grýtt“ (Ari Gíslason í Örnefnaskrá). Kristján Jónsson í Stekkum tekur undir það að það sé fjallið sem heiti Brellur. Jóhannes Gíslason á Geirseyri segir í örnefnaskrá frá 1969 að fjallið hafi nafnið Brennur eða Brenlur. Nafnið hefur e.t.v. upphaflega verið *Brendlur, kennt við branda og nafnið stendur þá e.t.v. í sambandi við viðarkolagerð.

2) Fornir sjávarkambar á Melgraseyri í Nauteyrarhr., N-Ís., nú tún, heita Brellur. Jón H. Fjalldal sem var bóndi á Melgraseyri frá 1910–1956 sagði að Brellur væru öldulaga hæðir, sbr. brella: alda. (Sölvi Sveinsson skráði 1975). Aðalsteinn Jóhannsson bóndi á Skjaldfönn sagði Sölva Sveinssyni sama ár að svæði þetta sé allt í bogum og sjáist greinilega að landið hafi risið úr sjó (Örnefnalýsing í Örnefnasafni).

Engin heimild er finnanleg fyrir því að orðið brella merki ‘alda’ og verður ekki séð að sú skýring standist. Brella í merkingunni ‘bragð’ kemur tæpast til greina. Brella er einnig til sem ærnafn (Húnavaka 1986, 104) en það hjálpar varla heldur við skýringuna. Í sænskum mállýskum er til sögnin brellär eða brillär í merk. ‘skina, lysa, glimma’ (J.E. Rietz, Svenskt dialektlexikon (1962), bls. 51), en ekki liggur í augum uppi að þar geti legið skýring. Örnefnið Brellur með þessum framburði getur ekki verið upphaflegt í íslensku, því að -ll- hefur yfirleitt orðið að -dl- (að undanteknum tökuorðum eins og bolla og gælunöfnum eins og Silla og Palli) og því hlýtur að hafa orðið samlögun úr öðrum hljóðum eins og t.d. -nl-. Framburðarbreytingin -ndl- > -nl- > -l-l- er ekki óalgeng á Vestfjörðum og víðar, t.d. hefur bæjarnafnið Grindill í Fljótum í Skag., á Grindli, orðið Grillir og framburður væntanlega upphaflega [gril-lir]. Í Dýravininum 1909, bls. 24 er talað um „lóur, stelka og sellinga“ þ.e. sendlinga. En nafnið Brellur á Melgraseyri verður ekki að fullu skýrt þar sem tæplega er um viðarkolagerð eða aðra brennslu þar að ræða.

Bjalli

Elsta þekkta dæmið um örnefnið Bjalli er í samsetningunni Bjallabrekka undir Eyjafjöllum í Rang. sem Hauksbók Landnámabókar nefnir með þessum orðum:

Þrasi var son Þórólfs; hann fór af Hörðalandi til Íslands ok nam land millim Jökulsár ok Kaldaklofsár ok bjó á Bjallabrekku; þar heita nú Þrasastaðir skammt austr frá forsinum, en leiði Þrasa er fyrir vestan Forsá heldr nær ánni í Drangshlíð undir gnúpinum, ok er skriða á hlaupin. (Íslenzk fornrit I:339).

Bjallabrekka er fyrir ofan bæinn í Ytri-Skógum (Páll Sigurðsson 1886, II:507). Aðrar gerðir Landnámabókar segja að Þrasi hafi búið í Eystri-Skógum, en heimild Hauks er talin vera trúverðug. Forsá heitir nú Skógaá.

Bjalli er örnefni sem þekkt er um Suður- og Vesturland, austan úr Mýrdal og vestur í Dali, þar sem um 70 staðir bera það nafn. Haraldur Matthíasson segir í Árbók Ferðafélagsins 1966 að nafnið muni lítt eða ekki notað utan Rangárvallasýslu (bls. 21) en það er orðum aukið þó að það sé líklega algengast þar. Nokkur dæmi verða tekin hér:

1. Í fjallinu upp af Reynisbæ í Mýrdal eru tveir berghausar, sem heita Norður-Bjalli og Suður-Bjalli.
2. Eini bærinn með þessu nafni er í Landsveit í Rang., fyrst getið 1756, en gamli bærinn stóð undir svonefndum Bjalla. (Landmannabók, bls. 50). Í jarðatali Johnsens 1847 er bærinn nefndur "Bjalla (Bjallinn)" (bls. 45).
3. Austur- og Vestur-Bjallar eru móbergsfell á Landmannaafrétti í Rang.
4. Klettur á Húsatóftum á Skeiðum, Árn.
5. Á eða við Vogastapa, Gull. eru nokkur Bjalla-nöfn, m.a. Háibjalli (sjá mynd).
6. Klettabelti grasi gróið að ofan í Grísatungu í Stafholtstungum, Mýr.
7. Hjalli, grasivaxinn að ofan fyrir ofan Dýrastaði í Norðurárdal, Mýr.
8. Klettur á Kirkjuhóli í Staðarsveit, Snæf.
9. Túnblettur á Hróðnýjarstöðum í Laxárdal, Dal.

Merkingin er oftast 'ás, hæð, bunga (með klettum), klettur', en einnig túnblettur eins og síðastnefnda dæmið sýndi. Það er skylt orðinu bjalla og bölti. Bjallkolla er ávalur hryggur syðst á Þrívörðuhálsi, sem er austan við Sænautavatn í N-Múl. Það er eina dæmið sem ég hef um þennan stofn í örnefni utan Suður- og Vesturlands. Árni Magnússon handritasafnari skráði fyrstur orðið bjalli og segir að það sé 'hæð með klettum framan í' (1930, II:237).

Í nýnorsku er til orðið bell hvk. í merk. 'kuven, rundvoren høgd, bergknoll' og fjallið Bellingen er í Heiðmerkurfylki í Noregi (N. Nystu í Årbok for Glåmdalen 1948, bls. 24-27; NSL (1980), bls. 68). Í sænskum mállýskum er bjälle til í merk. 'knöl' eða 'hnúskur, hnúta' (Rietz, bls. 36) eða 'bólguhnúður, þrymill' (ÁBlM, 58).

Orðið bjalli er af norrænum uppruna og hefur því verið þekkt hér frá fyrstu tíð og örnefni mynduð af því þegar í upphafi byggðar.

Elliðaár

Í Landnámabók er nefndur Elliðaárós, eins og nafnið sé eintala, (ekki *Elliðaáaós), en á síðari tímum er alltaf talað um Elliðaár, t.d. í Skarðsárannál frá um 1640 (við árið 1582) (Annálar I:168), Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns (II. b.) (eða Hellisár í sumum heimildum, t.d. sóknarlýsingu, Gullbringu- og Kjósarsýsla, 148). Elliðaárnar renna að nokkru í tveimur kvíslum, og á fyrsta korti sem gert var af þeim frá 1880, er hvor kvísl um sig neðantil merkt Elliðaá þar sem þjóðvegurinn úr Reykjavík lá yfir þær. (Elliða-ár frá upptökum og að árósum 1880. Birt í Elliðaárdalur. Land og saga, bls. 66-67). Bærinn Árland neðra er nefndur í heimildum í lok 14. aldar, hefur líklega upphaflega aðeins heitið Á hin neðri, síðar Ártún, og Árbær Á hin efri (Árland efra) (Ólafur Lárusson, Byggð og saga, 192-197). Í Landnámu er nafnið talið dregið af skipinu Elliða sem Ketilbjörn gamli Ketilsson á Mosfelli átti (Ísl. fornrit I:384). Mannsnafnið Elliði er nefnt í nafnatali frá 17. öld. Alltaf er talað um Elliðavatn, ekki *Elliðaárvatn, svo að bærinn Elliðavatn hefur e.t.v. heitið Elliði upphaflega og þá verið kenndur við eitthvað í náttúrunni sem líktist skipi. Örnefnið Elliði er víðar til: 1) Bær í Staðarsveit í Snæf. 2) Stór hóll í landi Sveðjustaða í Miðfirði. 3) Í Litluhlíð í Lýtingsstaðahr., Skag. 4) Bringulagað hátt fjall, bratt og illgengt, milli Hjaltadals og Kolbeinsdals í Skag. Árni Magnússon handritasafnari skrifar á einum stað í handriti, að Elliði sé nafn á nokkrum fjöllum á Íslandi og dregið af el-liði, "því elið líður með honum". (OH)

Elliðaey í Vestmannaeyjum er talin draga nafn af því að hún líkist stafnháu skipi, og samnefnd eyja á Breiðafirði er brött í sjó. Meðfram túninu á Elliðavatni er ás, sem nefndur er Bæjarás eða Heimaás (Örnefnaskrá) og gæti minnt á skip. Mannsnafnið Elliði kemur auðvitað líka til greina til skýringar, en engar heimildir eru um mannsnafnið hér á fornum tíma, aðeins Elliða-Grímur, en hann er væntanlega kenndur við skip.

Í Noregi er til bæjarnafnið Elstad í Ringebu í Kristians Amt, sem skrifað er "a Ellidstadum“ í bréfi frá 14. öld. Oluf Rygh taldi að nafnið hefði verið *Eldríðarstaðir (Norske Gaardnavne IV,1, bls. 144). Mér þykir eins líklegt að það hafi verið *Elliðastaðir. Meðal horfinna örnefna í Noregi er "Ællidenes“ við Túnsberg (DN II:120 (1320/1409). Útgefandi Norske Gaardnavne VI, A. Kjær, telur nafnið geta verið upphaflega *Elliðanes, þó að Oluf Rygh hafi talið að afrit handritsins frá 1409 hafi oft miður réttar nafnmyndir (bls. 230). Í ritinu Hversu Noregr byggðist er nefnt Elliðaeið í Naumudal í Noregi : "let menn sina draga ellidann nordr vm Ellidaeid til Naumudals“ (Ordbog over det norrøne prosasprog 3: 882; Flateyjarbók I:23). Það er nefnt Eldueið í Landnámu (346), nú Namdalseid (Norsk stadnamnleksikon (99). Það skal nefnt hér að Ketilbjörn gamli var einmitt úr Naumudal.

Á Orkneyjum er örnefnið Elwick sem rakið er til nafnsins *Elliðavík (Sophus Bugge, Aarbøger for nordisk oldkyndighed og historie 1889, 15-16). Í Hákonar sögu Hákonarsonar er staðurinn nefndur Elliðarvík á Orkneyjum, nærri Kirkjuvogi, þar sem Hákon lá um hríð eins og segir í sögunni. (Flateyjarbók III (1945), bls. 581-582). Elwick er þó á annarri eyju, Hjálpandisey sem svo hét, nú Shapinsay. Hugh Marwick nefnir Elliar Holm (Helliar Holm) í mynni víkurinnar, sem ætti þá að vera *Elliðahólmur (Orkney Farm-Names, (1952), bls. 54). (Landakort: Ordnance Survey. Landranger 6.). Ekki er fjarri að álykta að nafnið sé hér dregið af elliði í merk. 'skip‘.

Elliðaárvogur hefur upphaflega aðeins átt við innsta hlutann, innan Gelgjutanga á móti Grafarvogi, en nafnið hefur síðar verið látið ná til sundsins milli Klepps og Gufuness. Þannig er það sýnt á uppdrætti sem Strætisvagnar Reykjavíkur hf. gáfu út 1932 og birtur er í bók Einars S. Arnalds, Reykjavík. Sögustaður við Sund. 4. bindi Lykilbók, bls. 93. Árni Óla staðfestir þetta í bókum sínum um Reykjavík. Í Skuggsjá Reykjavíkur (1961), kaflanum Laxinn í Elliðaánum, talar hann um "að í ráði sé að setja áburðarverksmiðjuna niður öðru hvoru megin við Elliðaárvoginn" (bls. 279). Í bókinni Horft á Reykjavík(1963) í kaflanum Á gömlum vegi í borg, segir hann m.a. "Var þá ekki önnur byggð þarna á nesinu en Laugarnes að vestan og Kleppur að austan við Elliðaárvog." (bls. 163). Í kaflanum Landnemar í Langholti segir Árni: "Inn við Elliðaárvoginn stóð Kleppsbærinn gamli..." (bls. 331). Allt bendir því til að nefna eigi sundið milli Sundahafnar og Gufuness fremur Elliðaárvog en Kleppsvík. Kleppsvík var aðeins lítil vík við Klepp og átti því alls ekki við allt sundið upphaflega eins og nú er farið að nota nafnið.

Heimildir:
Annálar 1400-1800. I. Reykjavík 1922-1927.
Árni Óla. Skuggsjá Reykjavíkur. 1961.
----------. Horft á Reykjavík. 1963.
Sophus Bugge. Aarbøger for nordisk oldkyndighed og historie 1889.
DN = Diplomatarium Norvegicum. Oldbreve. Norskt fornbréfasafn. Christiania 1852.
Einars S. Arnalds. Reykjavík. Sögustaður við Sund. 4. bindi Lykilbók. Reykjavík 1989.
Elliðaárdalur. Land og saga. Árni Hjartarson, Helgi M. Sigurðsson (ritstjóri), Reynir Vilhjálmsson. Reykjavík 1998.
Flateyjarbók III. Akranes 1945.
Gullbringu- og Kjósarsýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1855. Reykjavík 2007.
Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns III. Khöfn 1923-1924.
Landnámabók. Íslensk fornrit I. Reykjavík 1968.
Hugh Marwick. Orkney Farm-Names. Kirkwall 1952.
Norsk stadnamnleksikon. Jørn Sandnes og Ola Stemshaug. 2. utg. Oslo 1980.
OH = Orðabók Háskólans.
Ordnance Survey. Landranger 6. Orkney Mainland, 1:50 000.
Ordbog over det norrøne prosasprog. 3. København 2004.
Ólafur Lárusson. Byggð og saga. Reykjavík 1944.
Oluf Rygh. Norske Gaardnavne IV,1. Kristiania 1900.

Smalaskáli og Smalabyrgi

Á Íslandi eru mörg örnefni sem eiga rætur að rekja til fyrri tíðar búskaparhátta sem nú eru horfnir. Eitt þeirra örnefna er Smalaskáli sem þekkt er sérstaklega um Suðurland og Suðvesturland (Árnessýslu, Rangárvallasýslu og Gullbringu- og Kjósarsýslu) en er þó til víðar á landinu. Þetta er oftast nafn á holtum, hólum eða hæðum og eru sumstaðar leifar af rústum eða tóftum í þeim en hvergi nærri allstaðar. Margir smalar í hjásetunni munu hafa haft svonefnda smalakofa til að skýla sér. Smalinn gerði sér þannig eitthvert skýli, þar sem landslagi var svo háttað að ekki var skjól frá náttúrunnar hendi. Þar hefur verið ákjósanlegur staður fyrir smalann að geyma mal sinn og á stað þar sem sást vel yfir þar sem ánum var haldið til haga. Oft eru þessi örnefni nærri landamerkjum eða beinlínis á landamerkjum, t.d. hóll sem hornmark fleiri jarða á svonefndum Sorta í Flóa. Á Norðurlandi var slíkt skýli fremur nefnt Smalabyrgi.

Í örnefnaskrám í örnefnasafni Stofnunar Árna Magnússonar eru þessi dæmi um lýsingu á örnefninu Smalaskáli: hóll, klettur, strýta, rimi, holt, grjótholt, skerhóll, klapparhóll, ás, hæð, þúfa, heiðarhryggur, klapparhryggur, en einnig hvammur. Sumstaðar er haft orðið ‘tóftarbrot‘.

Ég nefni nokkur einstök dæmi um Smalaskála úr Árnessýslu:

1. Smalaskáli er strýta í hraunbrún ... Sunnan undir henni er lítil öskjulaga tóft, smalaskálinn. (Þjórsárholt)
2. Hóll með tóftum af gömlum fjárhúsum og tveim minni kofum, sem nefnist Smalaskáli. (Baugsstaðir)
3. Smalaskáli: Grjótholt í Laxárdal. [Strákar í yfirsetu höfðu hlaðið skýli þar.] (Villingavatn)

Elsta dæmi um orðið smalaskáli er frá 1664 úr hdr. AM 277 fol., skv. ritmálsskrá Orðabókar Háskólans: „þadann J smalaskalann, sem er austann til a Hnukaheidi“ (101r).
Samheiti við smalaskála er smalahreysi (þýðing úr latínu attegiæ) úr orðabók frá 18. öld (Nucleus, bls. 349), en sem þýðing er einnig gefið orðið graskofar. Í sömu orðabók er einnig orðið smalakofi, sem þýðing á latínu habitus pastoralis, tectum pastorale (221) en þar er einnig gefið orðið hitta (= hytte). Orðið smalakofi er einnig gefið sem þýðing á latínu tugurium og samheiti við það hreysi. Þá er latneska orðið mapalia þýtt með smalakofar eða smalahíbýli (157).
Í orðabók Björns Halldórssonar, sem Rasmus Chr. Rask gekk frá til útgáfu 1814, er orðið smalamannskofi og það þýtt með „attigiæ, en Hytte for faarehyrder“ (441). Seint á 19. öld kemur fyrst fram í heimildum orðið smalabyrgi: „selhreysi og smalabyrgi“ (Ísafold 1890, 230).

Eftirfarandi svör við spurningaskrám Þjóðminjasafns um fráfærur nefna smalaskála :
Nr. 497 (Fráfærur)
Víða er til örnefnið Smalaskáli, sem mun vera frá þeim tíma að setið var yfir ám. Ærnar voru reknar í haga af stöðli og úr haga á stöðul, þar sem ég þekkti til, en haft vakandi auga með þeim að deginum, einkum í þurrkatíð, norðanátt, þá vildu ærnar rása í vindinn, jafnvel strjúka til fjalla.

Nr. 554: (Fráfærur)
Sér til skemmtunar í tómstundum las smalinn, byggði byrgi, hlóð vörður, hitti oft smala á næstu bæjum, og fór þá við þá í leiki, m.a. blámannaleik. Smalinn átti skýli, oft nefnt smalaskáli. Nesti smalans var hverskonar búrmatur. ... Mislengi var setið hjá kvífé, af ýmsum ástæðum. Smalað þegar leið að hausti.

Smalaskáli er gott dæmi um það hvernig löngu aflagt fyrirbæri lifir í örnefnunum.

Heimildir:
Björn Halldórsson. Orðabók. Íslensk – latnesk – dönsk. Fyrst gefin út af Rasmus Kristian Rask. Havniæ 1814. Ný útgáfa. Reykjavík 1992. Orðfræðirit fyrri alda II.
Nucleus = Jón Árnason. Nucleus Latinitatis. [Latnesk – íslensk orðabók.] Hafniæ 1738. Ný útgáfa. Reykjavík 1994. Orðfræðirit fyrri alda III.
Ritmálsskrá Orðabókar Háskólans. Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
Þjóðháttasafn Þjóðminjasafns Íslands.
Örnefnasafn Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.

Jarlhettur

Síðasta bók Björns Th. Björnssonar sem kom út fyrir jólin ber heitið Jarlhettur. Það er dregið af röð móbergstinda sunnan Langjökuls sem margir eru hvassir og formfagrir. Orðið jarlhetta er annars ekki þekkt í íslensku máli. Heimildir um nafnið Jarlhettur eru ekki til eldri en Íslandskort Björns Gunnlaugssonar 1844. Haraldur Matthíasson kennari og ferðagarpur lýsir Jarlhettum þannig m.a.: „Lögun á hettunum er með ýmsum hætti, en mest ber á tveimur gerðum. Annars vegar eru þær, sem ganga upp í oddmjóan topp. Eru þær nefndar hér topphettur. Hins vegar eru þær, sem eru með hamrabelti fyrir ofan skriður, en þverstýfðar að ofan. Þær eru nefndar hér stromphettur. Hengiflug þverhnípt eru í mörgum hettunum, og skriður miklar eru í þeim öllum, snarbrattar og lausar.“ (Árbók Ferðafélagsins 1961, bls. 118). Á korti Björns Gunnlaugssonar er aðeins heildarheitið Jarlhettur. En nöfn einstakra tinda eru umdeild. Hæst þeirra er Innsta-Jarlhetta (1084 m) en Stóra-Jarlhetta nokkru lægri (943 m). Hún hefur á seinni tímum af sumum verið nefnd Tröllhetta og hefur það nafn ranglega verið sett á kort í Íslandsatlas 2006, Kort 45 B1, í stað hins eldra nafns. Staka-Jarlhetta (664 m) er ein hettan nefnd. (Mynd í Árbók Ferðafélagsins 1998, bls. 186-187). Þorvaldur Thoroddsen talar um „Jarlhettuna fremstu“ í Landfræðisögu sinni (III, bls. 308). Nafnið Jarlhettur er annaðhvort líkingarnafn, dregið af hettum jarla eða af orðinu járnhetta, í flt. járnhettur sem gengist hefur í munni Tungnamanna og orðið jarlhettur (sbr. Stefán Karlsson 1989:43-44). Stefán telur augljósa líkingu með Jarlhettum og járnhöttum í Flateyjarbók, m.a. á vegendum Ólafs helga, en járnhattar hafi verið venjulegustu hjálmar á síðmiðöldum, kollháir og upptypptir (sbr. KLNM VI, d. 616-617). Járnhattur (Járnhöttur) er til sem örnefni í Mývatnssveit, hraunklettur með vörðu á. Mannsnafnið Jarl kemur fyrir í Rígsþulu en var ekki notað hér á landi að fornu og ekki fyrr en á 20. öld. Það er á sænskri rúnaristu frá miðöldum og hefur verið notað á Norðurlöndum frá því á 19. öld. Ólíklegt er því að mannsnafnið Jarl eigi hér hlut að máli.

Heimildir:
Árbók Ferðafélags Íslands 1961. Árnessýsla. Grímsnes og Biskupstungur eftir Harald Matthíasson.
Árbók Ferðafélags Íslands 1998. Fjallajarðir og framafréttur Biskupstungna eftir Gísla Sigurðsson.
Björn Th. Björnsson 2007. Jarlhettur.
Björn Gunnlaugsson 1844. Uppdráttr Íslands (Suðvesturland).
Guðrún Kvaran og Sigurður Jónsson frá Arnarvatni 1991. Nöfn Íslendinga.
Íslandsatlas 2006.
KLNM = Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder. VI. Hjälm. 1961.
Stefán Karlsson 1989. Jarlhettur – Járnhettir. Orðlokarr sendur Svavari Sigmundssyni fimmtugum 7. september 1989, bls. 43-44.
Þorvaldur Thoroddsen 1902. Landfræðissaga Íslands. III.

Svavar Sigmundsson