baldýra
Merking
Sögnin baldýra vísar til aðferðar við að sauma út. Saumað er með tveimur þráðum, gylltum eða silfruðum vírþræði sem strekktur er yfir útskorið mynstur á réttunni og tvinna sem festir vírþráðinn niður frá röngunni. Stundum er einnig notað mislitt silki á réttunni. Mynstrið er oftast e.k. blómamynstur og eru blöðin þá skorin úr pergamenti eða öðru stífu efni sem lagt er ofan á undirlagið. Það er oftast flauel sem liggur á stífu undirlagi sem oft er einnig pergament. Á milli blaðanna eru lagðar snúrur, oftast úr vírþræði, ásamt pallíettum og kantalíum.
Baldýring er þekkt á íslenskum kvenbúningum a.m.k. frá 18. öld. Hún er höfð á upphlutsborðum, kraga faldbúnings og treyjubörmum faldbúnings og skautbúnings og á bryddingu á treyjuermum skautbúningsins. Þá munu baldýruð belti og peysufataslifsi einnig hafa tíðkast nokkuð. Baldýring var ekki einhöfð á kvenbúninga, hún var t.d. einnig notuð á kraga og uppslög á einkennisbúningum embættismanna og enn er hún notuð í kirkjulist, t.d. á messuskrúða.
Uppruni og aldur
Tökuorð úr dönsku baldyre en þangað er orðið komið úr frönsku bordure ‘borði’. Upphaflega mun orðið, bæði í dönsku og íslensku, hafa verið notað um ýmiss konar útsaum en í dönsku færðist notkunin yfir á eina ákveðna gerð af hvítsaumi, e.k. flatsaum. Í íslensku þrengdist merkingin líka en átti við þá gerð af útsaumi sem lýst er í merkingarskýringunni hér að ofan. Sá útsaumur var einnig tíðkaður víða um Evrópu en gekk í Danmörku undir heitinu guldsøm.
Elsta dæmi um baldýra í ritmálssafni Orðabókarinnar eru frá 17. öld en um baldera og baldéra eru dæmi frá því eftir miðja 18. öld. Orð sem dregin eru af sögninni í ritmálssafni Orðabókarinnar eru lýsingarorðin baldýraður (17m) og balderaður (20m) og nafnorðin baldýran (Orðabók Grunnavíkur-Jóns 1734-1779), baldýrun (18s), baldýring (19s) og baldering (19s).
Dæmi
Sögnin baldýra vísar til aðferðar við að sauma út. Saumað er með tveimur þráðum, gylltum eða silfruðum vírþræði sem strekktur er yfir útskorið mynstur á réttunni og tvinna sem festir vírþráðinn niður frá röngunni. Stundum er einnig notað mislitt silki á réttunni. Mynstrið er oftast e.k. blómamynstur og eru blöðin þá skorin úr pergamenti eða öðru stífu efni sem lagt er ofan á undirlagið. Það er oftast flauel sem liggur á stífu undirlagi sem oft er einnig pergament. Á milli blaðanna eru lagðar snúrur, oftast úr vírþræði, ásamt pallíettum og kantalíum.
Baldýring er þekkt á íslenskum kvenbúningum a.m.k. frá 18. öld. Hún er höfð á upphlutsborðum, kraga faldbúnings og treyjubörmum faldbúnings og skautbúnings og á bryddingu á treyjuermum skautbúningsins. Þá munu baldýruð belti og peysufataslifsi einnig hafa tíðkast nokkuð. Baldýring var ekki einhöfð á kvenbúninga, hún var t.d. einnig notuð á kraga og uppslög á einkennisbúningum embættismanna og enn er hún notuð í kirkjulist, t.d. á messuskrúða.
Uppruni og aldur
Tökuorð úr dönsku baldyre en þangað er orðið komið úr frönsku bordure ‘borði’. Upphaflega mun orðið, bæði í dönsku og íslensku, hafa verið notað um ýmiss konar útsaum en í dönsku færðist notkunin yfir á eina ákveðna gerð af hvítsaumi, e.k. flatsaum. Í íslensku þrengdist merkingin líka en átti við þá gerð af útsaumi sem lýst er í merkingarskýringunni hér að ofan. Sá útsaumur var einnig tíðkaður víða um Evrópu en gekk í Danmörku undir heitinu guldsøm.
Elsta dæmi um baldýra í ritmálssafni Orðabókarinnar eru frá 17. öld en um baldera og baldéra eru dæmi frá því eftir miðja 18. öld. Orð sem dregin eru af sögninni í ritmálssafni Orðabókarinnar eru lýsingarorðin baldýraður (17m) og balderaður (20m) og nafnorðin baldýran (Orðabók Grunnavíkur-Jóns 1734-1779), baldýrun (18s), baldýring (19s) og baldering (19s).
Dæmi
- vppa huørn [þ.e. klæðafald] ad miøg konstlega og merkelega voru baldyrud edur aasaumud þau tiju Guds Bodord. (Húspostilla Gísla Þorlákssonar 1667-1670)
- at Baldyra, à Danico at Baldyre, flores diversi coloris acu pingere. et baldyradr, adj. inde. (Orðabók Jóns Ólafssonar úr Grunnavík 1734-1779)
- *og baldérað þar með belti um líf, / beisivikt. (Stefán Ólafsson. Kvæði I, 17ms)
- Við uppdrætti þá [þ.e. á faldbúninga], sem ætlaðir eru til að baldýra, er bezt að þræða teiknaða pappírinn vandlega á borðann og sauma pergamentsrósirnar ofaná. (Guðrún Gísladóttir. Um íslenzkan faldbúning. 1878)
- Ritmálssafn Orðabókar Háskólans.
- Seðlasafn úr orðabókarhandriti Jóns Ólafssonar úr Grunnavík.
- Elsa E. Guðjónsson. Íslenzkir þjóðbúningar kvenna. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. Reykjavík, 1969.
- Fríður Ólafsdóttir. Upphlutur á 20. öld. Bókaútgáfan Óðinn hf. Reykjavík, 1994.
- Íslensk orðabók - tölvuútgáfa. Edda hf. Reykjavík, 2000.
- Íslensk orðsifjabók eftir Ásgeir Blöndal Magnússon. Orðabók Háskólans. Reykjavík, 1989.
- Ordbog over det danske sprog. Gyldendal. København, 1919.
- Ordbog over det danske sprog. Supplement. Gyldendal. København, 1992.
- Salomonsens Konversations leksikon. A/S J. H. Schultz Forlagsboghandel. København, 1922.
