Doktorsverkefni

  • Bjarni Gunnar Ásgeirsson: Rannsóknir á Skafinskinnu

Markmið verkefnisins er tvíþætt: annars vegar að rannsaka stöðu Skafinskinnu (GKS 2868 4to) meðal handrita Njáls sögu, og hins vegar að gera fullkomna lýsingu á skriftarfræðilegum og stafsetningarlegum þáttum handritsins, ásamt handritafræðilegri lýsingu. Handritið verður skrifað upp í XML á táknréttan, stafréttan og samræmdan hátt. Uppskriftirnar verða síðan notaðar til að finna skriftarfræðilega og stafsetningarlega þætti til þess að ákvarða aldur handritsins og fjölda rithanda. Staða Skafinskinnu meðal Njáluhandrita verður endurskoðuð en slíkt verk hefur ekki verið unnið síðan á sjötta áratug 20. aldar. Skyldleiki handritanna verður skoðaður með því að bera saman lesbrigði þeirra og nýrri textafræði verður beitt við handritafræðilegu rannsóknina og athugun á ferli handritsins. Verkefnið mun veita verðmætar upplýsingar um stöðu Skafinskinnu meðal Njáluhandrita, en Skafinskinna er eitt af aðeins tveimur handritum Njálu sem hafa verið flokkuð í Z-flokk. Texti þess flokks er ekki eins þekktur og annarra flokka, enda hafa útgefendur fyrst og fremst notast við handrit X- og Y-flokks við útgáfur sínar á sögunni. Verkefnið mun auka skilning okkar á handritageymdinni og verður að miklu gagni fyrir síðari rannsóknir á handritunum og framtíðarútgáfu Njálu, og mun auk þess nýtast við rannsóknir á sögulegri málþróun íslenskunnar. Leiðbeinandi er Svanhildur Óskarsdóttir, rannsóknardósent á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.

  • Heimir Freyr Viðarsson: Mál í skorðum: tilurð staðlaðrar íslenskrar setningafræði á 19. öld

Verkefnið beinist að setningafræðilegum tilbrigðum og breytingum á 19. öld í tengslum við málstöðlun. Það er hluti af stærri rannsókn, Málbreytingar og tilbrigði í íslensku máli á 19. öld: tilurð opinbers málstaðals. Markmið verkefnisins er að kortleggja setningafræðileg fyrirbrigði sem urðu tilefni til umræðu um rétt/rangt mál, t.d. í tímaritum og kennslubókum, að greina hvaða hugmyndafræði bjó þar að baki og jafnframt hver áhrif slíkra ummæla voru ef litið er á raunverulega málnotkun. Valin tilbrigði verða könnuð ofan í kjölinn í ólíkum tegundum texta, allt frá persónulegum bréfum til útgefinna, ritstýrðra rita, með hliðsjón af félagsmálfræðilegum og málkunnáttufræðilegum kenningum. Rannsóknin varpar ljósi á möguleika þess að snúa við málbreytingum en hefur einnig sértækt fræðilegt gildi hvað varðar dreifingu og eðli tiltekinna setningagerða í 19. aldar máli. Þar koma þekkt fræðileg álitamál mjög við sögu, ekki síst samspil beygingakerfis og orðaraðar, auk áhrifa erlendra mála og samfélagsgerðar á setningafræðilegar formgerðir. Leiðbeinandi er Þórhallur Eyþórsson fræðimaður við Málvísindastofnun Háskóla Íslands.

  • Júlíana Þóra Magnúsdóttir: Þáttur kyns í mótun og söfnun sagna- og þjóðtrúarhefða

Doktorsrannsóknin beinist að sagnamenningu íslenskra kvenna á 19. og 20. öld og ýmsum kynbundnum þáttum sagna- og þjóðtrúarhefðar. Til þessa hafa rannsóknir á íslensku sagnafólki einkum beinst að flytjendum ævintýra og miðar þessi rannsókn því öðru fremur að því að auka þekkingu okkar á sögumönnum sagna og hlutverki kyns, umhverfis og reynsluheims í mótun og miðlun þeirra. Við rannsóknina eru notuð viðtöl tveggja þjóðfræðasafnara eða söfnunarteyma segulbandasafns Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, annarsvegar hjónanna Helgu Jóhannsdóttur og Jóns Samsonarsonar og hinsvegar Hallfreðar Arnar Eiríkssonar. Þessir þjóðfræðasafnarar söfnuðu efni á seinni hluta 20. aldar frá heimildamönnum fæddum á síðustu áratugum 19. aldar og í byrjun 20. aldar og má því segja að rannsóknin beinist að síðustu kynslóð hins hefðbundna íslenska bændasamfélags. Rannsóknin nær til þeirra, á fjórða hundrað heimildakvenna þessara safnara, sem miðla sagnaefni í viðtölunum auk 100 karlkyns heimildamanna þeirra, sem notaðir eru sem samanburðarhópur í hluta rannsóknarinnar. Hún beinist að nokkrum ólíkum þáttum sagnahefðarinnar, meðal annars áhrifum kyns á söfnun og varðveislu sagnahefðar; kynbundnum mun á notkun frásagnaháttar og tegundum sagna;  og tengslum reynsluheims og athafnasviðs við sagnasköpun og vettvang sagnaskemmtana. Felst aðferðafræði rannsóknarinnar að miklu leyti í kortlagningu helstu þátta í sagnasjóðum sagnafólksins og athugunum á ólíkri tíðni þeirra meðal kvenna og karla. Leiðbeinandi er Terry Gunnell, prófessor í þjóðfræði við Háskóla Íslands.

  • Katelin Parsons: Flutningur og félagslegt umhverfi bókmennta á íslenskri árnýöld  (English version)

Íslenskar bókmenntir árnýaldar bera þess víða merki að vera samdar til flutnings eða upplestrar í félagslegu rými en ekki til lestrar í einrúmi. Verkefnið beinist að íslenskum samtíðabókmenntum eftir siðskipti (um 1550–1700) og áframhaldandi túlkun og dreifingu þeirra fram til nútímans, með áherslu á þýdd verk í bundnu máli. Rannsóknin leitast við að greina eðli félagslegra og leikrænna eiginleika íslenskra bókmennta árnýaldar, stöðu og áhrif evrópskra bókmennta samtímans og þær venjur sem hafa skapast í flutningi bókmenntaverka frá þessum tíma. Kjarni verkefnisins er ljóðabálkurinn Einvaldsóður (1658) en hann er umfangsmikil þýðing á kvæði eftir skoska ljóðskáldið Sir David Lyndsay. Í fyrsta hluta verkefnisins verður greint samfélagslegt samhengi þýðingarinnar eins og það kemur fram í  íslenskum verkum (þýddum og frumsömdum) um aftöku Karls 1. Englandskonungs og enska samveldið, 1649–1660. Í öðrum hluta verður efnisleg varðveisla Einvaldsóðs könnuð og handritafræðilegar aðferðir notaðar til að rýna í breytileika textans og efnislegt/félagslegt samhengi hans. Í samstarfi við tónskáldið Guðmund Stein Gunnarsson og Hljóðrannsóknarhóp LornaLab mun síðan verða gerð rannsókn á sjálfum flutningi verksins, sem verður frumsýnt í Reykjavík árið 2016 með sýningum í Kaupmannahöfn, Ósló og Gautaborg árið 2017. Leiðbeinandi er Margrét Eggertsdóttir rannsóknarprófessor á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.

  • Óttar Felix Hauksson: Áhrif þjóðflutninganna (375–800) á norræna menningu

Doktorsritgerðin fjallar um hugmyndasögu er lýtur að árifum þjóðflutninganna (375–800) á norræna menningu. Hugmyndir og kenningar um áhrif horfinna þjóða á norræna menningu hafa löngum vakið áhuga, má þar t.d. nefna kenningar Otto von Friesen um austurgermanskan uppruna rúna og uppruna skáldskapar. Kenningar Elias Wessén um áhrif Herúla á danska sagnamenningu og kenningar sem Barði Guðmundsson, sagnfræðingur, byggði á og vöktu athygli hér á landi um miðja síðustu öld. Einnig kenningar Lotte Hedeager, fornleifafræðings, um áhrif Húna á Norðurlöndum sem vakið hafa athygli á þessari öld. Í eðli sínu er þessi rannsókn þverfagleg, hún lýtur m.a. bæði að miðaldabókmenntum og miðaldasagnfræði. Leiðbeinandi er Sverrir Jakobsson prófessor í miðaldasagnfræði við Háskóla Íslands en umsjónarkennari með verkefninu er Ármann Jakobsson prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við Háskóla Íslands

  • Teresa Dröfn Njarðvík: Frá Ölvis rímum sterka til Bragða-Ölvis sögu

Rannsóknin miðast við sagnaþróun á Íslandi og samband milli hetjukvæða, rímna og sagna, með sérstakri áherslu á Ölvis rímur sterka og Bragða-Ölvis sögu. Rímurnar og sagan verða athugaðar og settar í samhengi við bókmenntaþróun síðmiðalda á Íslandi. Textaútgáfa á sögunni og rímunum myndi síðan fylgja verkinu í viðauka, þar sem efnið er ýmist óútgefið eða illaðgengilegt. Rannsóknin mun því ekki aðeins auka við þekkingu á bókmenntaflóru Íslands á fyrri öldum, sagnaþróun og samblöndum hefða, heldur mun hún einnig tryggja aðgengi að þessum áður óútgefnu textum og koma þeim þar með inn í fræðilega jafnt sem almenna umræðu. Eitt af markmiðum rannsóknarinnar er að gera þessa áður óútgefnu texta aðgengilega sem flestum notendum og því verða textarnir prentaðir stafrétt eftir handritum auk þess sem stefnt verður að því að prenta textana með nútímastafsetningu aftan við. Leitast verður við að útskýra íslenska bókmenntahefð og sagnaþróun og skilja hvernig frásagnir „flökkuðu“ milli bókmenntategunda og voru aðlagaðar í breytilegu formi í takt við samfélagið. Kenningar um sagnaþróun verða settar fram og útskýrðar og verkin tvö sett í samhengi við íslenska bókmenntaflóru í stærra samhengi. Leiðbeinandi er Aðalheiður Guðmundsdóttir, prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands.

  • Védís Ragnheiðardóttir: Tilkoma og þróun frumsaminna riddarasagna í ljósi miðaldaævintýra

Meginmarkmið verkefnisins er að rannsaka tilkomu og þróun frumsaminna riddarasagna í ljósi svokallaðra exempla, sem ganga í norrænum frumheimildum undir ýmsum nöfnum, svo sem ævintýr, dæmi og dæmisaga, og hafa verið skilgreind sem stuttar sögur með fræðandi boðskap. Lögð er áhersla á þau ævintýr sem þýdd voru úr latínu á 12. og 13. öld og voru gefin út á 19. öld undir nafninu Islendzk æventyri. Tilgáta rannsóknarinnar verður prófuð á þrjá vegu: 1) athugun á miðaldahugtakanotkun um þessar tvær bókmenntagreinar, 2) tilviksrannsókn á tveimur textum (Klári sögu og Drauma-Jóns sögu), og 3) almennur samanburður minna milli bókmenntagreinanna. Meginaðferðafræðin að baki verkefninu er samanburðarlestur og nákvæmur lestur. Í tilviksrannsóknunum verða textar sagnanna bornir saman við ævintýr, rómönsur og þjóðsögur. Í almennum samanburði á notkun minna verður beitt nákvæmum samanburðarlestri á frumsamdar riddarasögur og ævintýr. Verkefnið mun varpa nýju ljósi á tilkomu og þróun frumsaminna riddarasagna og draga inn í umræðuna hið vanrækta rannsóknarsvið ævintýr. Verkefnið er styrkt af Rannsóknasjóði. Leiðbeinandi er Ármann Jakobsson, prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við Háskóla Íslands.

Í doktorsverkefninu felst undirbúningur að útgáfu á þulum síðari alda (15.–20. öld), sem byggi á vísindalegum forsendum, ásamt rannsókn og lýsingu á þulum (í ritgerðarformi). Þulur síðari alda eru romsukennd þjóðkvæði sem lúta fáum bragfræðilegum reglum, einkennast af endurtekningum með tilbrigðum og eru síbreytilegar í flutningi. Þær eru einstæð þjóðkvæðagrein sem stendur mjög nálægt formúlukveðskap. Í rannsókninni er tekið sérstakt tillit til stöðu þulna í bókmenntasögulegu samhengi, m.a. með tilliti til annarra íslenskra munnmennta og bókmenntagreina, sambærilegs kveðskapar á öðrum Norðurlöndum og þróunar hefðarinnar frá fornum þulum til nútíðar. Reynt er að varpa ljósi á sérkenni íslenskrar þuluhefðar og gefa yfirsýn yfir langa þróunarsögu hennar. Leiðbeinendur eru Vésteinn Ólason, Guðrún Nordal og Terry Gunnel.