áðan

Mörg atviksorð hafa það hlutverk að marka því sem um er fjallað stað í tíma og rúmi. Meðal helstu og algengustu orða af því tagi eru atviksorðin hér og , þar og þá. Hin fyrrnefndu festa það sem um ræðir við aðstæður mælandans hverju sinni, hin síðarnefndu vísa til stað- eða tímasetningar sem komið hefur fram í undanfarandi ummælum eða samtali.

Önnur atviksorð lýsa annars konar afstöðu að þessu leyti. Þar á meðal eru orð sem vísa til framtíðar eða fortíðar gagnvart þeim tíma sem fólginn er í orðunum og þá. Orðið bráðum hefur einkum það hlutverk að tákna nána framtíð gagnvart þeim tíma sem ummælin eru bundin. Sambærileg táknun á náinni fortíð er fólgin í atviksorðinu áðan.

Notkun orðsins áðan fer jafnan saman við þátíðarmynd sagnarinnar, sem þá vísar til tiltekins ástands, atburðar eða athafnar í nýliðinni fortíð. Önnur atviksorð með fortíðarmerkingu, svo sem orðið nýlega, hafa rýmri vísun að þessu leyti:
  • Ég sá hann hérna nýlega.
  • Ég sá hann hérna áðan.
  • Hefurðu séð hann nýlega?
  • *Hefurðu séð hann áðan? 
Stjarnan framan við síðustu setninguna merkir að hún fái ekki staðist. Sú rúma fortíðarvísun, sem samsetta sagnmyndin felur í sér, stangast á við fyrrgreint merkingarhlutverk orðsins áðan, svo að setningin verður ótæk.

Á hinn bóginn má skerpa nálægðina við þann tímapunkt sem ummælin eru bundin, með því að bæta ákvæðisorði framan við áðan:
  • Ég heyrði í henni rétt áðan.
  • Hann sagði þetta núna áðan.
  • Hún hringdi núna rétt áðan.
Ákvæðisorðin hérna og þarna eru athyglisverð í þessu sambandi, því auk þess að fela í sér staðarvísun hafa þau það hlutverk að gefa þeim sem talað er til eða rætt við til kynna að vísað sé til aðstæðna sem viðmælanda eiga að vera kunnar:
  • Ég hélt því fram hérna áðan að þessu þyrfti að breyta.
  • Hvað áttirðu við þarna áðan?
Orðabækur um fornmálið og tiltæk dæmi úr fornum textum sýna fyrst og fremst það merkingarhlutverk orðsins áðan sem hér var rakið. Þó er, einkum í bundnu máli, að finna dæmi þar sem vísunin getur sýnst rýmri, svo sem eftirfarandi dæmi úr Grímnismálum:
  • Óðinn ek nú heiti, Yggr ek áðan hét, hétomk Þundr fyrir þat ...
Munurinn á málnotkun að fornu og nýju er þó skýrastur að því leyti að í fornu máli bregður fyrir ákvæðisorðum sem marka orðinu áðan annars konar og rýmri tímaafstöðu en við á í nútímamáli, sbr. eftirfarandi dæmi sem tilgreind eru í fornmálsorðabók Árnanefndar, Ordbog over det norröne prosasprog:
  • hvort er Ingialdr bonnde heima? Laungu aadan rere hann til eyiarinnar, sagde hon.
  • Sa maðr...kom til fundar við mik fyrir stundu aðan.
Fyrra dæmið er úr Gísla sögu, hið síðara úr Péturs sögu postula.

En þótt hér séu greinileg frávik frá nútíma málvenju virðist grundvallarmerking orðsins áðan vera fyrir hendi þegar í fornu máli. Þegar litið er til annarra atviksorða á sama merkingarsviði má benda á að sú staða kann að hafa haft áhrif á merkingarþróun orðsins bráðum, sem á sama hátt sækir viðmiðun sína í tíma ummælanna sjálfra en hafði áður rýmra merkingarhlutverk (sbr. Jón Hilmar Jónsson 2000).

Heimildir
  • Ritmálssafn Orðabókar Háskólans.
  • Textasafn Orðabókar Háskólans.
  • Ordbog over det norrøne prosasprog. 1: a-bam. Redigeret af Helle Degnbol, Bent Chr. Jacobsen, Eva Rode, Christopher Sanders, Þorbjörg Helgadóttir. Udgivet af Den arnamagnæanske kommission. København 1995.
  • Jón Hilmar Jónsson 1982. Um vísiorð í íslensku og viðskeytið -na. Íslenskt mál 4: 221-262. 1982.
  • Jón Hilmar Jónsson 2000. Bráðum. Orðhagi, afmæliskveðja til Jóns Aðalsteins Jónssonar 12. október 2000. Bls. 72-79.
Jón Hilmar Jónsson
nóvember 2003