búsáhald

Orðið búsáhald hefur verið óvenju mikið á vörum manna undanfarið ár enda svokölluð búsáhaldabylting margumtalaður viðburður. Það er sett saman úr nafnorðinu ‛búskapur, heimili’ og áhald ‛tæki, verkfæri’, það er áhald til þess að nota á heimilinu. Elsta dæmi í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er úr fyrsta árgangi ritsins Ármann á Alþingi frá 1829. Þar stendur (bls. 85):

mér kynni þá líka ad liggja á einum og ødrum búsáhøldum (ef eg þá færi ad búa).

Þótt orðið þekkist þegar á fyrri hluta 19. aldar kemst það tiltölulega seint inn í orðabækur. Það er t.d. ekki að finna í Íslensk-danskri orðabók Sigfúsar Blöndal (1920–1924) en er fletta í viðbæti við þá bók frá 1963 og skýringin ‛husgeråd, køkkentøj’. Þar eru einnig samsetningarnar búsáhaldabúð, búsáhaldadeild og búsáhaldaglamur. Í fyrstu tveimur útgáfum Íslenskrar orðabókar (1963 og 1983) er orðið ekki fletta en í þriðju útgáfu frá 2002 er það með og skýringin sögð ‛hlutur sem notaður er við matreiðslu eða framleiðslu matar’ (bls. 191).

Af dæmum í Ritmálssafni Orðabókarinnar má sjá að orðið hefur áður fyrr einnig verið notað í víðari merkingu en þeirri sem fram kemur í Íslenskri orðabók. Undir flettunni búsáhaldasýning er þetta dæmi úr bókinni Horfnir starfshættir og leiftur frá liðnum öldum eftir Guðmund Þorsteinsson frá Lundi (1975:45):

Það er ekki fyrr en Halldór á Hvanneyri sýnir á búsáhaldasýningu 1921 heyhnífa, sem litu út sem ristuspaðar með beinum fal og fótstigi, sem heyhnífar breiðast út.

Flestir nota nú orðið búsáhöld í sömu eða svipaðri merkingu og eldhúsáhöld, þ.e. um potta og pönnur, sleifar og hnífa og fleira af því tagi til daglegra nota í eldhúsi.

Guðrún Kvaran
Nóvember 2010