glæpon

Nafnorðið glæpon er ekki gamalt í málinu. Eftir því sem næst verður komist fór það að skjóta upp kollinum í íslensku rétt fyrir miðja 20. öldina. Þá, eins og nú, merkti það 'glæpamann' eða 'bófa' en það hefur yfir sér óformlegan eða slangurkenndan blæ sem trúlega hefur dregið úr líkum á því að það birtist oft á prenti.

Orðið er þó ekki síður athyglisvert sakir forms síns, fyrri hlutinn glæp- er vitaskuld dregið af glæpur en endingin eða viðskeytið -on er fáséð. Einna helst minnir orðmyndunin á mannanöfn úr Biblíunni, eins og Aron, Símon og Gídeon, og til eru fleiri nöfn sem enda á -on og eru ekki eins langt að komin, s.s. Hákon og Maron. Þá er ónefnt örnefnið Dímon, sem margt hefur verið bollalagt um í nafnfræðum, og þess munu dæmi að hestar og hundar séu kallaðir Kaffon.

Það sem kemst þó e.t.v. næst því að kallast hliðstæða nafnorðsins glæpon hvað orðmyndun og merkingu snertir er glaron, mállýskuorð af Austurlandi sem merkir skv. heimildum í talmálssafni OH 'kærulaus eða ábyrgðarlaus maður'. Hér er ekki nóg með að endingin -on sé á sínum stað, orðið merkir einnig mann sem hegðar sér á tiltekinn hátt – og ekki til fyrirmyndar. Til fróðleiks má svo bæta því við að erfitt hefur reynst að rekja uppruna orðsins glaron, einna helst gæti það átt skylt við annað mállýskuorð að austan, sögnina glarka sem höfð var um óábyrga og áhættusama hegðun af ýmsu tagi.

Svo má líka velta fyrir sér hvort erlend orð eins og spion 'njósnari' kunni að eiga einhvern þátt í myndun orðsins glæpon - en úr þessu verður víst seint skorið.

Úr gamalli myndasögu þar sem orðið "glæpon" kemur fyrir

Úr myndasögunni X-9 í Morgunblaðinu 10. mars 1946

Orðið glæpon virðist hafa komið til sögunnar á fimmta áratug síðustu aldar. Elstu dæmin sem undirritaður hefur fundið eru úr Morgunblaðinu 1944, nánar tiltekið úr myndasögunni X-9 sem um þær mundir birtist daglega á síðum blaðsins og fjallaði „um leynilögreglumanninn X-9, sem lendir í ótal æfintýrum og kemur upp um fjölda stigamenn“ eins og segir í kynningu þegar sagan hóf göngu sína.

Heimildir
  • Söfn Orðabókar Háskólans.
  • Morgunblaðið hjá Landsbókasafni Íslands: http://timarit.is/mbl/
  • Gunnlaugur Ingólfsson. 1992. glarka. Íslenskt mál 14:22-223.

Aðalsteinn Eyþórsson