kollsigla

Sagnorðið að kollsigla merkir að sigla skipi eða báti svo mikinn að farið þolir ekki ferðina og leggst á hlið eða jafnvel hvolfir. Þetta orð, kollsigla, er gamalt í málinu, en kemur þó ekki fyrir að fornu, ef marka má orðabækur. Orðabók Háskólans hefur dæmi um orðið frá 17. öld, hið elsta úr Reisubók Jóns Ólafssonar Indíafara saminni af honum sjálfum 1661. Fáein dæmi eru um orðið í söfnum Orðabókar Háskólans frá 17. og 18. öld, en það er ekki fyrr en á hinni 19. og 20. að það verður algengt á bókum. Nokkur dæmi:
  • hann kollsigldi sig í miðjum Arnarfirði RmsOH(17. öld)
  • lá [þ.e. skipið] kollsiglt í 16 stundir, en fékk þó viðréttst aptur RmsOH(19. öld)
  • nokkrir segja ... [að þeir] muni hafa kollsiglt sig á heimleiðinni RmsOH(19. öld)
  • vóru tveir að sigla á bát og kollsigldu sig RmsOH(19. öld)
  • fiskiskúta ... kollsigldi sig í Norðfjarðarflóa í landnorðanstormi RmsOH(20. öld)
Þegar kemur fram á 20. öld fer að bera á yfirfærði merkingu í sagnorðinu kollsigla (sig). Það verður æ algengara að nota það á félagslega, stjórnmálalega og fjármálalega sviðinu í merkingunni ‘hlekkjast á, komast í þrot; verða gjaldþrota’:
  • Íslenska auðvaldið ... hefur bæði verið heimskt og samtakalaust og því legið við að kollsigla sig á þeim skerjum sem auðvaldið erlendis með léttu móti hefur komist fram hjá RmsOH(20. öld)
  • að þjóðfélagið kollsigldi sig ekki í því umróti RmsOH(20. öld)
  • Gömlu þjóðstjórnaröflin kollsigldu sig um tíma á kúgunartilraunum sínum gagnvart verkalýðshreyfingunni RmsOH(20. öld)
  • að auka líka að einhverju leyti kjölfestuna, ef þjóðin ætti eigi að kollsigla sig RmsOH(20. Öld)
  • best sé að hækka kaupið sem minnst, annars kollsiglum við öllu og rauntekjurnar verða bara enn þá lægri TextsOH(20. öld)
  • við höfum líka reynsluna af því að kollsigla okkur með sveiflum í íslensku hagkerfi vegna þess að menn hafa ekki tekið hlutverk sitt nægilega alvarlega Íslorðsj.(20. öld)
Sagnorðið kollsigla á sér hliðstæður í skyldum grannmálum. Í færeysku er til sögnin kollsigla (um bát) ‘hvolfa’, í norsku er sama orð, kollsigla, sömu merkingar og í íslensku ‘fara á hlið, hvolfa; misheppnast, komast í þrot’, og í dönsku hefur orðið verið notað frá fornu fari og er notað enn í nútímadönsku, kuldsejle.

Sú spurning vaknar, hvort orðið kollsigla muni vera tökuorð úr dönsku í íslensku eða sameiginlegur norrænn arfur. Elsta dæmi um orðið í íslensku er, eins og áður segir, úr Reisubók Jóns Indíafara sem var sjóliði í danska hernum og sigldi víða um heim á árunum 1615–26. Þetta atriði og sú staðreynd að orðið er mjög gamalt í dönsku, kynni að benda til þess að hér sé tökuorð á ferðinni, en ekkert verður fullyrt um það að sinni.

Heimildir

Fleiri orðapistlar