lúsalyng

Berjatínsla er hérlendis vinsæl á haustin eins og víða annars staðar. Með haustinu skartar bláberjalyngið nýjum björtum litum en krækiberjalyngið lætur minna á sér bera. Ekki er öllum kunnugt að það á sér þrjú nöfn, krækiberjalyng, krækilyng og lúsalyng. Elstu dæmi í söfnum Orðabókar Háskólans eru um krækiberjalyngið frá 17. öld en um lúsalyngið eru elst dæmi úr Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar sem gefin var út fyrst 1772. Frá miðri 18. öld er einnig dæmi í orðabókarhandriti Jóns Ólafssonar úr Grunnavík (AM 433 fol.) þar sem hann segir lúsalyng annað heiti á krækiberjalyngi. Í Grasnytjum Björns Halldórssonar frá 1781 er við lúsalyng vísað í krækiberjalyng og mætti draga af því þá ályktun að krækiberjalyng væri algengara nafnið. Oddur Hjaltalín gerir krækilyngi og lúsalyngi jafn hátt undir höfði í Íslenzkri grasafræði frá 1830 þegar hann skrifar:

Dökkt krækilýng (Empetrum nigrum) … ísl. Krækilýng, Lúsalýng.

Lúsalyng var notað til litunar:

Með steinmosanum er haft aðalbláberjalyng og lúsalyng til að dekkja í

segir í Sóknalýsingum Vestfjarða, öðru bindi sem skrifað var á árunum 1839–1852. Einhver ruglingur hefur þó verið við sortulyngið því að í tímaritinu Blöndu, fjórða bindi, frá fyrri hluta 20. aldar er sagt frá litun

úr sortulyngi, er sumir kalla lúsalyng, og dökkum jarðarleir, sem heitir sorta.

Enginn vafi er á því hvað Steingrímur Thorsteinsson átti við þegar hann orti:

Um frelsis vínber seidd við sólarkyngi
Mín sálin unga bað,
En krækiber af þrældóms lúsalyngi
Mér lífið réttir að.

Þessi vísa varð landfleyg og er víða vitnað til hennar í blöðum sem finna má á timarit.is. Í þeim heimildum sem fram koma í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans er engin skýring á því hvers vegna lyngið er kennt við lús.

Heimild:

Guðrún Kvaran
nóvember 2010