ölbrestur

Í öðrum kafla Íslandsklukkunnar, fyrsta bindi hinnar þrískiptu sögu Halldórs Laxness, er söguhetjan hýdd opinberlega á haustþingi á Kjalardal. „Að vísu hafði ekkert sannast á Jón Hreggviðsson fremuren fyrri daginn, afturámóti var hann hafður fyrir sökinni einsog ævinlega.“ Að loknu þingi býður bóndinn í Galtarholti nokkrum heldri mönnum ásamt böðli og hinum hýdda upp á brennivín í skemmu sinni. Var þar veitt vel langt fram á kvöld. „Það var myrkt af nóttu þegar menn riðu frá Galtarholti og voru allir veldruknir. En sakir ölbrests lentu þeir í villu óðar en þeir voru komnir útfyrir túngarðinn … .“

Orðið ölbrestur hefur verið skilið sem ‘skortur, þurrð á drykkjarföngum’. Þetta kemur þegar fram í einni fyrstu þýðingu Íslandsklukkunnar á erlend mál, á dönsku 1946:

Men paa Grund af Mangel paa Drikkevarer fór de vild … (bls. 17–18)

Nákvæmlega sama orðalag er í næstu útgáfum sögunnar, „mangel på drikkevarer“, (Gyldendal 1959; Cicero 1991.) Sami skilningur, ‘mangel på øl el[ler] drik’, er lagður í orðið í Viðbæti við orðabók Blöndals (1963) og enn fremur í Lykilbók að fjórum skáldsögum eftir Halldór Laxness (1997), þ.e. ‘vínþurrð’.

En þessi merking, ‘skortur á drykkjarföngum’, er síður en svo einhlít. Í frásögninni kemur fram að í útihúsinu var brennivínstunna á stokkum og bóndi „skeinkti ört á staup manna“, svo að „í skemmunni [upphófst nú] mikil og almenn teiti.“ Og þegar þeir riðu brott komust þeir ekki klakklaust nema rétt út fyrir túngarð. Það er því vart brennivínsleysi um að kenna að þeir lentu í villum, féllu af baki eða riðu í mógrafir. Enda má sjá dæmi þess í heimildum að orðið ölbrestur hafi merkt í eldra máli annað en ‘skortur á (áfengum) drykk’. Í Biskupasögum Jóns prófasts Halldórssonar í Hítardal segir svo m.a. af viðskiptum Jóns Vídalíns Skálholtsbiskups og Magnúsar Sigurðssonar í Bræðratungu:

Þó biskupinn M. Jón Vídalín vandaði um við hann um hans stórmensku og ölbrest, samt skipaðist Magnús ekki við það (JHBisk. I, 358)

Í Skólameistarasögum Jóns prófasts Halldórssonar kemur orðið ölbrestur einum tvisvar sinnum fyrir, þar sem vikið er að drykkjuskap skólameistara:

En skólaþjónustan er stundaglögg, líður hvorki frátafir, ölbrest né annað þess háttar, meðan hún yfirstendur. (JHSkól. 159)

Hann hafði ölbrest og hafði drukkinn lagt sig upp í sæng sína. (JHSkól. 141)

Það er því sönnu nær að ölbrestur merki öllu heldur ‘drykkjuskapur, ofneysla áfengis’ og jafnvel ‘ölæði’ eins og það virðist merkja í frásögn Íslandsklukkunnar. Hér er því ekki á ferðinni orðið brestur í merkingunni ‘skortur’, sbr uppskerubrestur, aflabrestur, heybrestur, heldur tengist þetta sagnorðinu bresta í merkingunni ‘braka, brotna, skella á’, sbr. brestur á með norðan-stórhríð, og tengist þá frekar orðum eins og t.d. herbrestur, héraðsbrestur, hrossabrestur, landbrestur.

Heimildir
  • Halldór Kiljan Laxness. Íslandsklukkan. Rvík 1943.
  • Halldór Laxness. Islands Klokke. Paa Dansk ved Jakob Benediktsson. Gyldendal. København 1946. (2. útg. Gyldendal 1959; 3. útg. Cicero 1991).
  • JHBisk.: Biskupasögur Jóns prófasts Halldórssonar I-II. Rvík 1903–15.
  • JHSkól.: Skólameistarar í Skálholti eptir Jón Halldórsson og Skólameistarar á Hólum eptir Vigfús Jónsson. Rvík 1916–25.
  • Lykilbók að fjórum skáldsögum eftir Halldór Laxness … Guðrún Ingólfsdóttir og Margrét Guðmundsdóttir tóku saman. Rvík 1997.
  • Sigfús Blöndal. Íslenzk-dönsk orðabók. Viðbætir. Ritstjórar Halldór Halldórsson og Jakob Benediktsson. Samverkamenn Árni Böðvarsson og Erik Sønderholm. Rvík 1963.


Fleiri orðapistlar