rjúpa

Flestir þekkja rjúpuna, fuglinn sem skiptir litum eftir árstíðum og Jónas Hallgrímsson kvað svo eftirminnilega um í ljóðinu Óhræsið. En færri vita sjálfsagt að rjúpa er einnig hnykill undinn á sérstakan hátt. Það er ýmist kallað að vinda rjúpu eða vinda í rjúpu. Í elsta dæmi í Ritmálssafni Orðabókar Háskólans, sem er frá 18. öld, er því lýst hvernig hinir löngu og grönnu rótarþræðir melgresisins (sumtag) voru spunnir á sérstaka snældu en síðan vafðir í rjúpu:

og sumtags-þrædi, spunnum med sumtags-snældu, svo at einn spinnr og vindr eda vefr í riúpu þrádinn, en annarr greidir fyrir, eins og qvennfólk giørir vid rock

Á öðrum seðli er þessi lýsing:

Sumir spunamenn undu í svokallaðar rjúpur á snælduna, þurfti þá ekki að vinda af henni heldur aðeins smeygja rjúpunni niður af halanum.

Ýmsar gerðir af rjúpum voru til eins og bandrjúpur og tvinnarjúpur og útsaumsgarn eins og t.d. perlugarn, var lengi selt í rjúpum. Öllum þessum rjúpum var það sameiginlegt að þær voru þannig undnar að þráðurinn var tekinn innan úr rjúpunni og flæktist hann þá síður. Sama er að segja um seglgarnsrjúpur en seglgarn var talsvert notað við netaviðgerðir.

Vír sem ætlaður var til girðinga var einnig seldur í sérstökum vírrjúpum. Slíkar rjúpur voru t.d. ræddar á Alþingi 1907:

semur landsstjórnin áætlun um verð á hverri vírrjúpu af fjóryddum vírstreng

Hægt var að kaupa hálfrjúpu og heilrjúpu af vír:

tekið fram, hvað langur strengur að minsta lagi er í hverri vírrjúpu, svo að pöntun hvers [...] samgirðingafjelags geti staðið á heild (heilrjúpu eða hálfrjúpu).   

Margar konur vinda garn til að prjóna úr, t.d. lopa, í rjúpu. Þá er garninu vafið utan um höndina og búin til hönk. Síðan er bundið  um annan endann, hnykillinn vafinn utan um en totunni haldið út úr. Þá er hægt að  rekja innan úr.

Áður fyrr var hægt að kaupa sérsaka rjúpustokka fyrir tvinnarjúpur.  Á seðli í Ritmálsskránni stendur t.d.:

Hispursmeyjar keyptu sér rjúpustokk með marglitum tvinnahnotum.

Hvað uppruna varðar telur Ásgeir Blöndal Magnússon hann óljósan í Íslenskri orðsifjabók (1989:769) og tæplega af sama toga og fuglsheitið rjúpa.

Heimildir:

  • Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Reykjavík, Orðabók Háskólans.
  • Ritmálssafn Orðabókar Háskólans: aðgengilegt á www.arnastofnun.is.

Guðrún Kvaran
maí 2010

Fleiri orðapistlar