ýlir

Ýlir er annar mánuður vetrar að íslensku misseratali. Hann tekur því við af gormánuði og hefst á mánudegi í fimmtu viku vetrar á tímabilinu 20. nóvember til 27. nóvember og nær til þess er mörsugur tekur við seint í desember. Sami mánuður er í Skáldskaparmálum Snorra-Eddu nefndur frermánuður. Þar stendur:

,,Frá jafndægri er haust, til þess er sól sezt í eykðarstað. Þá er vetr til jafndægris. Þá er vár til fardaga. Þá er sumar til jafndægris. Haustmánuður heitir inn næsti fyrir vetr, fyrstur í vetri heitir gormánuður, þá er frermánuður, ..." (1949:229).

Séra Oddur Oddsson, prestur á Reynivöllum í Kjós, kallaði þennan mánuð skammdegismánuð samkvæmt dæmasafni Orðabókar Háskólans:
  • Annar mánuður í vetri kemur mánudag; hann heitir í Bókarbót ýlir, en í Eddu frermánuður; [ [...]] Þennan kallar séra Oddur skammdegismánuð.
Eina heimildin um nafnið ýlir til forna er í svonefndri Bókarbót frá 12. öld sem varðveitt er í handriti frá um 1220 (Árni Björnsson 1993:17).

Ásgeir Blöndal Magnússon telur orðið skylt jól en uppruni þess orðs er umdeildur. Í fornensku voru til myndirnar gehhol, gehhal, géol í merkingunni 'jólahátíð' og géola 'jólamánuður'. Í gotnesku, fornu austur-germönsku máli, var fruma-jiuleis heitið á nóvember og jiuleis á desember. Í fornensku var ærra géola nafnið á desember en æfterra géola á janúar þ.e. fyrir og eftir jól (1989:433, 1165).

Mánaðarheitið ýlir er helsta röksemd fyrir heiðnu jólahaldi í desember (Árni Björnsson 1993:321).

Heimildir
  • Ritmálssafn OH
  • Árni Björnsson. 1993. Saga daganna. Mál og menning, Reykjavík.
  • Ásgeir Blöndal Magnússon. 1989. Íslensk orðsifjabók. Orðabók Háskólans, Reykjavík.
  • Edda Snorra Sturlusonar. 1949. Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan, Reykjavík.