Sigurðar Nordals fyrirlestur er haldinn 14. september ár hvert. Fyrirlesari að þessu sinni er fornleifafræðingurinn Birna Lárusdóttir.

Efni fyrirlestrarins

Örnefni hafa löngum haft áhrif á afstöðu okkar til landslags og sögu.

Markviss söfnun þeirra hér á landi hófst snemma á 20. öld en örnefnalýsingar bera þess oft merki að vera flókin samsetning margra sjónarhorna, enda verða nöfnin til og eru notuð í samfélagi manna sem er margbrotið í tíma og rúmi.

Sum varðveitast í munnlegri geymd eða á prenti og önnur hafa horfið eða mjakast í bakgrunninn í flóknu framvinduferli.

Surtsey reis úr hafi haustið 1963 en þar gefst einstakt færi á að rannsaka nafngiftir svo að segja frá fyrsta degi og rekja ferli örnefna í samhengi við landnám og dvöl mannsins í eynni.

Hér verður sagt frá því hvernig nýtt land varð til og öðlaðist merkingu, m.a. með örnefnum. Byggt er á margvíslegum rannsóknum höfundar bæði á vettvangi í Surtsey og á greiningu heimilda af ýmsu tagi, m.a. varðveittra gestabóka úr eynni.

Nánar um fyrirlesara

Fyrirlesturinn byggir á doktorsritgerð Birnu í landfræði við Háskóla Íslands, en vörnin fór fram í mars 2026. Birna sat í rannsóknarstöðu Sigurðar Nordals við Árnastofnun um þriggja ára skeið meðan á náminu stóð.

Hún er með MA-próf í fornleifafræði og BA-próf í íslensku og hefur sinnt margvíslegum störfum sem varða minjar og menningarlandslag. Hún hefur starfað við fornleifarannsóknir um árabil hjá Fornleifastofnun Íslands ses. auk þess að ritstýra Árbók fornleifafélagsins um nokkurra ára skeið. Hún er aðalhöfundur og ritstjóri bókarinnar Mannvist sem kom út hjá forlaginu Opnu 2011.

Auk þess að taka þátt í rannsóknarverkefnum starfar hún hjá Minjastofnun Íslands um þessar mundir og sem formaður faghóps 1 í rammaáætlun auk þess að rita pistla í Bændablaðið.

Viðburður á Facebook.

Viðburður á Facebook

Tónleikarnir fara fram á bókasafninu í Eddu og eru þeir fyrstu í tónleikaröð sem nefnist Ex Libris. Aðgangur er ókeypis.

Sigurgeir Agnarsson sellóleikari leikur verk eftir frændurna Huga Guðmundsson og Hafliða Hallgrímsson.

Verkin sem leikin verða eru Coniunctio eftir Huga og Solitaire II, op. 58 eftir Hafliða en þau voru samin fyrir Sigurgeir og fyrstu sólóplötu hans – Nánd – sem kom út hjá Crescendo haustið 2025.

Platan hefur fengið afar lofsamlega dóma og umfjöllun og var tilnefnd til Íslensku tónlistarverðlaunanna sem plata ársins 2025. Nánd kom nýverið út á vínylplötu í söfnunarútgáfu í aðeins 100 númeruðum eintökum.

Nánar um flytjandann

Sigurgeir Agnarsson hefur átt farsælan og fjölbreyttan feril sem flytjandi, kennari og skipuleggjandi margvíslegra tónlistarviðburða.

Hann hefur verið fastráðinn hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands um árabil og hefur verið leiðari sellódeildar hljómsveitarinnar síðan 2017. Hann hefur margsinnis komið fram sem einleikari með Sinfóníuhljómsveit Íslands og leikið á ýmsum tónlistarhátíðum, bæði hér á landi og erlendis.

Á árunum 2013–2020 var hann listrænn stjórnandi einnar rótgrónustu tónlistarhátíðar Íslands, Reykholtshátíðar. Hann kenndi við LHÍ til margra ára og hefur verið kennari við Tónlistarskólann í Reykjavík (nú Menntaskóli í tónlist) síðan 2003.

Sigurgeir situr í stjórn Kammermúsíkklúbbsins og er einn af stofnendum og stjórnarformaður alþjóðlegu tónlistarakademíunnar HIMA sem stofnuð var árið 2012.

sigurgeiragnarsson.com
Um plötuna Nánd

Um tónleikaröðina Ex Libris

Verið velkomin að hlýða á kammertónlist í hinum glæsilega bókasal Eddu í vetur.

Í tónleikaröðinni er annars vegar lögð áhersla á samtímatónlist og hins vegar á nýsköpun í flutningi eldri tónlistar, bæði þjóðlegrar tónlistar og barokks.

Allir tónleikarnir fara fram í bókasafni Eddu á laugardögum og hefjast klukkan 12 og standa í tæpa klukkustund.

Smellið hér til að skoða dagskrá vetrarins.

Sverrir Jakobsson fjallar um nýtt yfirlitsrit um íslenska síðmiðaldasögu, Skattland, en þar er fjallað um íslensk stjórnmál frá lögtöku Jónsbókar 1281 að staðfestingu siðbreytingarinnar 1551 þegar Ísland var skattland Noregskonungs. Saga konungsvalds á Íslandi fyrstu aldirnar einkennist af þversögnum þar sem Íslendingar höfðu samþykkt að gangast undir konungsvald en héldu jafnframt fast í forn réttindi, lög Ólafs helga, Gamla sáttmála og Jónsbók. Starf konungsfulltrúa á Íslandi var því vandasamt og gat verið hættulegt.

Laugardaginn 26. september eru 110 ár síðan einn ástsælasti teiknari Íslendinga, Halldór Pétursson, fæddist. Hann er meðal annars þekktur fyrir frábærar skopmyndir sem birtust í Speglinum og Morgunblaðinu, myndlýsingar í fjölda kennslubóka og barnabóka, forsíðuteikningar í Vikunni og snjalla túlkun sína á heimsmeistaraeinvíginu í skák sem fram fór hérlendis 1972. Færri vita að Halldór var frumkvöðull í gerð myndasagna sem byggðust á íslenskum fornsögum.

Á árunum 1959 til 1961 birti Morgunblaðið eftir hann og Kristján J. Gunnarsson tvær framhaldsmyndasögur, Njálsbrennu og hefnd Kára og Grettissögu. Þessar sögur hafa nú í fyrsta skipti verið gefnar út í heild sinni á bók hjá Froski útgáfu. Ritstjórar eru Bjarni Hinriksson, Jean Posocco og Jón Karl Helgason en útgáfan hefur notið velvilja og stuðnings frá afkomendum Halldórs og Kristjáns og ritstjórn Morgunblaðsins.

Í tilefni af afmælinu og þessari nýju útgáfu efna Árnastofnun, Félag íslenskra teiknara, Morgunblaðið og Froskur útgáfa til afmælisfagnaðar í Eddu 26. september kl. 13–15. Þar fjalla þau Brynja Þorgeirsdóttir bókmenntafræðingur, Karl Blöndal aðstoðarritstjóri og Stefán Pálsson sagnfræðingur um þessa miklu dýrgripi sem sögurnar tvær eru en einnig verður gestum gefinn kostur á að segja frá kynnum sínum eða sinna af Halldóri og verkum hans. Í kjölfarið verður boðið upp á léttar veitingar.

Hildur Ploder, forvörður hjá Landsbókasafni, flytur fyrirlestur í tengslum við sýninguna Heimur í orðum í fyrirlestrasal Eddu.

Nánari upplýsingar síðar.

Í tilefni af því að vefurinn Ísmús á 25 ára afmæli í ár heldur Árnastofnun í samstarfi við Félag þjóðfræðinga á Íslandi málþing í Eddu laugardaginn 3. október. Þar munu stíga á stokk fræðafólk, tónlistarfólk, kennarar og fleiri sem hafa komið að uppbyggingu vefsins eða nýtt hann í störfum sínum og sköpun.
Vefurinn Ísmús er samstarfsverkefni Árnastofnunar, Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns og Tónlistarsafns Íslands. Þar má finna upplýsingar um tónlistarsögu Íslands og upptökur úr þjóðfræðisafni Árnastofnunar. Auk þess er Ísmús heimili fyrir gagnagrunnana Sagnagrunn, Ævintýragrunn og óðfræðivefinn Braga.
Í lok málþingsins verður efnt til afmælisveislu með tónlistaratriði.

Dagskrá

14–14.50

Jón Hrólfur Sigurjónsson
Tónlistarsafn Íslands

Terry Gunnell
Sagnagrunnur

Hlé

15.05–16

Þóra Marteinsdóttir, tónmennta- og tónfræðikennari, kórstjóri og tónskáld, Kársnesskóli

Pétur Grétarsson, útvarpsmaður og slagverksleikari

Júlíana Þóra Magnúsdóttir þjóðfræðingur

Þorgerður E. Sigurðardóttir dagskrárgerðarmaður, Rás 1

Dagrún Jónsdóttir og Jón Jónsson þjóðfræðingar, Sauðfjársetur á Ströndum

Viðburður á Facebook

Ráðstefnan verður haldin í fyrirlestrasal Eddu helgina 10.–11. október 2026 á vegum Bókmennta- og listfræðastofnunar Háskóla Íslands og Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.

Dagskrá

Laugardagur 10. október

Kl. 10–12 – Málstofustjóri: Sveinn Yngvi Egilsson

Kristján B. Jónasson: Homo universalis – hæfileikabúntið Benedikt Gröndal Sveinbjarnarson

Guðrún Laufey Guðmundsdóttir: Handritamergð Gröndals

Clarence E. Glad: Nám Benedikts í foreldrahúsum og í lærða skólanum danska á Bessastöðum

Soffía Auður Birgisdóttir: Systur Gröndals

Hádegishlé

Kl. 13–14.30 – Málstofustjóri: Guðrún Nordal

Þórir Óskarsson: Kaþólskt ævintýri Gröndals: „Út í bláinn eins og vant var“?

Bergljót Kristjánsdóttir: „Uppspretta húmorsins er ekki gleði“

Stefán Snævarr: Heimspekin, skáldið og skáldskaparfræðin

Kaffihlé

Kl. 15–16.30 – Málstofustjóri: Guðrún Nordal

Guðmundur Andri Thorsson: Um skáldsöguna Sæmd

Hjalti Snær Ægisson: Ljóðaþýðingar feðganna Sveinbjarnar og Benedikts á kvæðum Hómers

Marion Lerner: „Verehrter Meister!“: Josef C. Poestion og Benedikt Gröndal

Sunnudagur 11. október

Kl. 10–12 – Málstofustjóri: Ármann Jakobsson

Guðrún Nordal: Nafnlaus skrif Gröndals

Aðalheiður Guðmundsdóttir: Um Heljarslóðarorrustu, menn og málefni árið 1859

Bergur Þorgeirsson: „Raddir liðins hljóms“: Baksvið Örvar-Odds drápu eftir Benedikt Gröndal

Kristján Jóhann Jónsson: Pallborð guðanna

Hádegishlé

Kl. 13–14.30 – Málstofustjóri: Þórir Óskarsson

Vésteinn Ólason: Norrænufræðingurinn Benedikt Gröndal

Haukur Þorgeirsson: Gröndal og eddukvæðin

Simon Halink: Að byggja nýjan Ásgarð: Um Gröndal og gyðjur hans

Kaffihlé

Kl. 15–16.30 – Málstofustjóri: Þórir Óskarsson

Pétur Ármannsson: Reykjavík árið 1900: Benedikt Gröndal og byggingarsagan

Viðar Hreinsson: Íslenskt náttúruleysi? Gröndal, náttúrufræðin og náttúrugripasafnið

Sveinn Yngvi Egilsson: Fjöruskáldið Gröndal

Ráðstefnulok og veitingar