Ráðstefnan verður haldin í fyrirlestrasal Eddu helgina 10.–11. október 2026 á vegum Bókmennta- og listfræðastofnunar Háskóla Íslands og Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.

Nánar um dagskrána á vef Háskóla Íslands.

Viðar Hreinsson flytur fyrirlestur í tengslum við sýninguna Heimur í orðum í fyrirlestrasal Eddu.

Í bók fyrirlesara um Jón Guðmundsson lærða sem kom út fyrir 10 árum eru tíunduð fáein handrit sem er býsna öruggt að hann hafi skrifað og að auki nokkur þar sem því er slegið fram með misvel ígrunduðum rökum að hugsanlega hafi Jón verið að verki. Eitt þeirra er Sparwenfeldts Edda sem varðveitt er í Stokkhólmi, Isl. perg. 4:o 3, bráðfallegt handrit, stundum kallað „síðasta Eddan á skinni“.

Rökin fyrir því að Jón hafi skrifað það eru varla nema ábyrgðarlausir bláþræðir sem geta þó vakið ýmsar spurningar. Rætt verður um möguleikann á að Jón hafi skrifað handritið, fjallað um menningarlegt samhengi handritagerðar undir handarjöðrum biskupanna Brynjólfs Sveinssonar og Þorláks Skúlasonar og loks fjallað um skrift og skrifara handrita með almennari og jafnvel léttúðugri hætti, frá sjónarhóli manns sem fæst við hugmynda- eða menningarsögu fremur en handritafræði og umhverfishugvísindi frekar en miðaldafræði.

Níunda Ólafsþing félagsins Mál og saga verður haldið fyrsta vetrardag, þ.e. laugardaginn 24. október, í fyrirlestrasal Eddu. 

Ólafsþing verður í ár öðrum þræði heiðursmálþing í tilefni af sjötugsafmæli Jóns Axels Harðarsonar fyrr í mánuðinum, 2. október.

Nánari upplýsingar síðar.

Viðburður á Facebook

Tónleikarnir fara fram á bókasafninu í Eddu og tilheyra tónleikaröðinni Ex Libris.

Systurnar Gunnhildur og Þóra Einarsdætur hafa um áratugaskeið verið áberandi í íslensku og alþjóðlegu tónlistarlífi, hvor á sínu sviði.

Hörpuleikarinn Gunnhildur Einarsdóttir hefur komið fram sem einleikari, kammermúsíkant og spunatónlistarkona víða um Evrópu og Bandaríkin. Hún er stofnandi og listrænn stjórnandi kammerhópsins Adapter og hefur frumflutt hundruð nýrra tónverka. Hún hefur leikið með mörgum af fremstu hljóð- og kammerhópum Evrópu, þar á meðal Ensemble Modern, Ensemble Recherche og Klangforum Wien auk þess að koma fram sem einleikari með hljómsveitum og á virtum tónlistarhátíðum.

Þóra Einarsdóttir hefur átt farsælan alþjóðlegan feril sem óperu- og tónleikasöngkona. Hún hefur sungið á sviðum óperuhúsa og tónleikastaða víða um Evrópu og komið fram með fjölmörgum sinfóníu- og kammerhljómsveitum. Meðal hlutverka hennar eru helstu kvenhlutverk í óperum Mozarts, Verdis, Puccinis og Strauss auk þátttöku í frumflutningi nýrra verka. Jafnframt hefur hún lagt sérstaka rækt við ljóðasöng og flutning kirkjutónlistar.

Efnisskrá tónleikanna

Þótt leiðir systranna hafi oft legið hvor í sína áttina hefur tónlistin ávallt verið sameiginlegur þráður. Á þessum tónleikum sameina systurnar krafta sína í efnisskrá sem stendur þeim báðum nærri, franskri tónlist fyrir söng og hörpu.

Í verkum eftir Fauré, Ravel, Tournier og fleiri meistara franskrar tónlistar mætast ljóðræn fegurð, fágaðir litir og hið einstaka samtal söngraddar og hörpu.

Tónleikarnir eru jafnframt sérstakt tækifæri fyrir þær til að deila með áheyrendum tónlist sem hefur veitt þeim innblástur um árabil og endurspeglar bæði fjölbreytta reynslu þeirra sem flytjenda og þá gleði sem felst í því að skapa tónlist saman.

Aðgangseyrir 2.500 kr.

Um tónleikaröðina Ex Libris

Verið velkomin að hlýða á kammertónlist í hinum glæsilega bókasal Eddu í vetur.

Í tónleikaröðinni er annars vegar lögð áhersla á samtímatónlist og hins vegar á nýsköpun í flutningi eldri tónlistar, bæði þjóðlegrar tónlistar og barokks.

Allir tónleikarnir fara fram í bókasafni Eddu á laugardögum og hefjast klukkan 12 og standa í tæpa klukkustund.

Smellið hér til að skoða dagskrá vetrarins.

Fyrirlestur Árna Magnússonar heldur að þessu sinni Þórunn Sigurðardóttir rannsóknarprófessor emerítus.

Fyrirlesturinn nefnist: „Hvað er í öskjunum? Fornbréf í safni Árna Magnússonar“.

Nánari upplýsingar síðar.

Fjölskyldusmiðja í tilefni af útkomu nýrrar barnabókar hjá Árnastofnun.

Bókin nefnist Árni og happahárkollan og er eftir handritafræðinginn Beeke Stegmann, rannsóknardósent hjá Árnastofnun.

Málþing í tilefni af opnun gagnagrunns um fornbréf í safni Árna Magnússonar

14.00–14.15    Guðrún Nordal: Gestir boðnir velkomnir

14.15–14.45    Guðvarður Már Gunnlaugsson: Fornbréf, handritaskrifarar og málbreytingar

14.45–15.15    Guðrún Harðardóttir: Innsýn í innsiglin

15.15–15.45    Már Jónsson: Orðrétt en ei stafrétt. Apógrafaskrifarar Árna Magnússonar

15.45–16.15    Kaffihlé

16.15–16.45    Jo Rune Ugulen Kristiansen: From parchment to digitization: The life of a testament from 1310

16.45–17.15    Anne Mette Hansen: An Archive within an Archive: Littera ad claustrum sanctæ Claræ spectantes

17.15–17.30    Þórunn Sigurðardóttir, Bjarni Gunnar Ásgeirsson: Gagnagrunnurinn Diplomatarium Arnamagnæanum opnaður

Málstofustjóri: Guðrún Nordal, forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum

Verkefnið var fjármagnað með styrk frá A.P. Møller og Hustru Chastine Mc-Kinney Møllers Fond til almene Formaal (A.P. Møller Fonden) auk þess sem Letterstedtska föreningen veitti ferðastyrk fyrir erlenda fyrirlesara.

Útdrættir

Guðvarður Már Gunnlaugsson: Fornbréf, handritaskrifarar og málbreytingar

Í þessum fyrirlestri verður fjallað um fornbréf og hvaða gagn má hafa af þeim við rannsóknir á málsögu og handritum. Fornbréf eru yfirleitt stutt og stíllinn er formfastur, þ.e. þau fylgja ákveðinni formúlu hvað varðar upphaf og endi og röðun efnis. Þetta knappa form hefur valdið því að þau hafa ekki mikið verið notuð við rannsóknir á íslenskri málsögu enda eru til mörg hundruð íslensk handrit frá miðöldum og mörg þúsund frá síðari öldum svo að það hefur ekki þótt mikil þörf á að rannsaka fornbréfin málfarslega. Rannsakendur færeyskrar málsögu hafa á hinn bóginn þurft að styðjast við fornbréf því að ekki er um aðrar ritheimildir að ræða varðandi færeyskt mál á miðöldum. Í fyrirlestrinum verður einnig rætt um kosti og galla fornbréfa þegar kemur að handritarannsóknum og þá mikilvægu staðreynd að fornbréfin eru, ólíkt handritunum, oftast dagsett.

Guðrún Harðardóttir: Innsýn í innsiglin

Hvað eru innsigli? Þeim má líkja við rafræn skilríki nútímans. Nauðsynlegur þáttur í að tryggja sanngildi lagalegra gjörninga. Rætt verður um helstu gerðir innsigla og hvernig þau hafa tekið breytingum í tímans rás. Þessu til viðbótar bjóða ljósmyndirnar í nýja fornbréfagrunninum upp á fjölbreytilegar athuganir á efnisveruleika innsiglanna. Hvernig litu bakhliðarnar út? Í hvaða lit voru innsiglin? Hvernig voru þau fest við skjölin? Á sama hátt og rithönd þekktra einstaklinga færir skoðandann í nánd við þá veita vaxinnsiglin sem fest eru við bréf og gerninga mikilvæga innsýn í sjálfsmynd einstaklinga og stofnana í samfélagi miðalda og raunar langt fram eftir öldum en varðveisla íslenskra vaxinnsigla nær aftur til 13. aldar og vel fram á þá sautjándu. Í fornbréfagrunninum getur að líta víðtækt úrval af innsiglum af ýmsum toga, allt frá innsiglum konunga og páfa yfir í innsigli óbreytts alþýðufólks.

Már Jónsson: Orðrétt en ei stafrétt. Apógrafaskrifarar Árna Magnússonar

Árni Magnússon (1663–1730) áttaði sig ungur á því að eigendur fornra skjala myndu ekki allir vilja gefa honum þau eða selja heldur yrði hann að sætta sig við að fá þau að láni til afritunar. Þetta útskýrði hann vel fyrir Friðriki IV konungi í bréfi 7. janúar 1721: „de øvrige, som ejermændene ikke kunde eller vilde miste, haver jeg ladet afcopiere, allene til den ende at slige sager kunde blive conserverede fra undergang.“ Þarna eru komin svonefnd apógröf Árna – eftir grísku sögninni απογρἁφω, ég afrita. Elsta þekkta apógrafið gerði hann sjálfur í Þrándheimi haustið 1689 og á endanum urðu íslensk apógröf um 6300 að tölu, norsk apógröf nálægt 3000 og dönsk apógröf um 1400 eða vel yfir tíu þúsund eintök samanlagt. Rithönd Árna er auðþekkjanleg og hann skrifaði um sjöunda hluta safnsins. Langflest hinna afritanna gerðu menn sem fengu skýr fyrirmæli um aðferð og uppsetningu, jafnvel stafagerð. Hinir helstu voru Jón bróðir Árna og Snorri sonur hans, Ormur Daðason frændi þeirra, Páll Hákonarson, Magnús Einarsson og Styr Þorvaldsson, að ógleymdum Hans Pedersen Becker sem kom með Árna til Íslands frá Kaupmannahöfn sumarið 1702. Í erindinu verður vinnu skrifaranna lýst og upplýsingum sem fylgja hverju bréfi, með áherslu á vandkvæði við sundurgreiningu sumra rithandanna, jafnt fljótaskriftar sem settleturs. Síðast en ekki síst verða tekin dæmi af rithöndum sem ekki hefur tekist að tengja við tiltekna menn, sem þó er vitað hverjir voru.

Jo Rune Ugulen Kristiansen: From parchment to digitization: The life of a testament from 1310

The paper has its starting point in a testament written in Stavanger in 1310. After briefly presenting the contents of the testament, I attempt to trace the document’s history over the 700 years that have passed since, up until this digitization project. Its journey leads from the Bishopric of Stavanger to Copenhagen and then on to Oslo, where the document is preserved today.

Anne Mette Hansen: An Archive within an Archive: Littera ad claustrum sanctæ Claræ spectantes

The archive of the St. Clare Convent in Roskilde comprises fascicles 51-65 of the Diplomata Danica in the Arnamagnæan Collection. With 462 preserved diplomas dating from 1253 to c. 1551, it is the largest surviving monastic archive in Denmark.

The convent was dissolved in 1561, and the University of Copenhagen took over its estates. The convent’s archive subsequently became part of the university’s archive. In January 1716, Árni Magnússon, then a member of the university senate, took the St. Clare archive home in order to examine its contents. The diplomas were never returned, which is why the archive is now part of the Diplomatarium Arnamagnæanum.