„Blessuð alla tíð sé baunin þín, brennd og ilmandi, sem að alla leið frá Eþíópí barst hér að landi, og einkum til mín.“ Þannig segir í textanum við lagið Tíu dropar með hljómsveitinni Moses Hightower. Textann ortu þeir Steingrímur Karl Teague og Andri Ólafsson. Hann fjallar sem sé um kaffi og kaffidrykkju. Þessi pistill fjallar um ílátin sem kaffi er helst drukkið úr.

Í Íslenskri nútímamálsorðabók er orðið bolli skýrt sem „drykkjarílát, einkum fyrir kaffi og te“. Þá fylgir þessi skýringarmynd:

Ílátið á skýringarmyndinni hefur hanka, mjókkar niður og lögunin er íhvolf. Það samræmist býsna vel lýsingunni á „dæmigerðum bolla“ samkvæmt niðurstöðum úr athugun sem Höskuldur Þráinsson sagði frá í greininni „Hvað merkir orðið bolli?“ í fyrsta hefti tímaritsins Íslensks máls, 1979. Þá höfðu 68 þátttakendum verið sýndar teikningar af 28 ílátum og þeir beðnir að tilgreina hvað þeir myndu kalla hvert ílát. Á þessari mynd úr grein Höskuldar (bls. 98) sjást númeruðu teikningarnar í rannsókninni.

Í rannsókninni var 31 þátttakandi (af 68) einfaldlega spurður hvað hann myndi kalla þau ílát sem sáust á teikningunni. Auk þeirra fengu smærri hópar þátttakenda fyrirmæli með vissum forsendum sem ætti að miða við. Við 16 manns var sagt að hugsa sér að verið væri að hella kaffi í ílátið. Aðrir 10 þátttakendur voru beðnir að hugsa sér viðkomandi ílát fullt af kartöflustöppu. Loks áttu 11 manns að ímynda sér að blóm væru í ílátinu.

Hvernig er bolli í laginu?

Þeir sem fengu engar sérstakar forsendur gefnar um notkun ílátanna svöruðu nánast allir því sama um ílátin númer 1, 2, 3, 5 og 6: Þessi ílát myndu þeir kalla bolla. Einnig var meirihluti þessa hóps á því að nota orðið bolli um ílátin númer 4, 7, 8, 13, 14, 18 og 19 en minnihluti hópsins valdi helst orðið skál um ílát númer 4 og kanna um ílátin númer 7, 8, 13, 14, 18 og 19. Þegar bent var á ílátin númer 10, 11, 12 og 15 var meirihlutinn á því að nota orðið kanna. Af niðurstöðunum dró Höskuldur þá ályktun að dæmigerður bolli hafi hanka, sé íhvolfur að lögun og mjókki niður. Ef ílátið hefur beinar hliðar og er ekki íhvolft töldust meiri líkur á að fólk nefni það könnu, mál, krús eða fant.

Skiptir hlutverk ílátsins máli?

Í rannsókninni fengu 16 þátttakendur fyrirmæli um að tengja hin mismunandi ílát við kaffidrykkju. Þá hækkaði hlutfall þeirra sem svöruðu með orðinu bolli. Um ílát númer 4 varð nú almenn samstaða um að það væri bolli.

Þegar ekki hafði fylgt neitt samhengi sem benti til hlutverks ílátsins við kaffidrykkju höfðu „aðeins“ 61% þátttakenda kallað það bolla. Í hópnum sem hafði verið beðinn að ímynda sér kartöflustöppu í íláti númer 4 nefndu hins vegar 40% orðið skál. Nafngiftin getur þannig ráðist af hlutverki ílátsins. Það á þó ekki við um hinn „dæmigerða“ bolla (sbr. ílát númer 1); þar virtist engu skipta hvort í ílátinu væri kaffi, kartöflustappa eða blóm. Dæmigerður bolli var eftir sem áður kallaður bolli.

Úr hvaða efni eru kaffibollar?

Kaffibollar og tebollar á íslenskum heimilum hafa löngum helst verið gerðir úr leir eða postulíni en gler er einnig vel þekkt efni. Á kynningarmynd um nýlega kaffivél er einmitt hafður glerbolli og fyrir vikið nýtur litur drykkjarins sín enn betur en ella væri.

 Múmínbollar eða könnur?

Samkvæmt Risamálheild Árnastofnunar er orðið múmínbolli miklu algengara heiti (285 dæmi) en orðið múmínkanna (5 dæmi). Raunar hef ég aldrei séð múmínbolla með hið „dæmigerða“ bollaútlit:

Múmínbollar minna oft frekar á ílát númer 10 sem meirihlutinn hjá Höskuldi kallaði könnu: