Agnes er einn af þeim mörgu dýrlingum sem hurfu í skuggann þegar siðaskipti urðu á Íslandi um 1550. Eins og flestir vita var dýrkun helgra karla og kvenna afnumin og beinlínis bönnuð í lútherskum sið. Ýmsar leifar kaþólskunnar voru engu að síður lífseigar. Dæmi um það eru mörg hundruð handrit sem hafa að geyma kveðskap sem ortur var um dýrlinga eftir siðaskipti. Slíkur áhugi var sannarlega ekki bundinn við Ísland. Í Danmörku samdi Niels Heldvad (1564–1634) almanak með alls kyns fróðleik sem varð mjög vinsælt. Þar eru taldir upp píslarvottar og dýrlingar og greint frá tengslum þeirra við ákveðna daga ársins. Þetta rit var þekkt og hafði áhrif hér á landi.

Frumgerð sögunnar af Agnesi er varðveitt á latínu í Passio Agnetis eða Gesta sanctae Agnetis. Þar segir frá því að sonur háttsetts embættismanns í Róm hafi komið auga á Agnesi þegar hún, 13 ára gömul stúlka, var á leiðinni heim úr skólanum og varð yfir sig ástfanginn af henni. Hann vildi umsvifalaust fá hana fyrir konu en hún þverneitaði og hann sneri heim, veikur af ást. Faðir hans krafðist þess þá að hún skipti um skoðun en hún neitar enn. Henni er þá hótað því að hún verði annaðhvort gerð að vestumeyju eða vændiskonu en hún gefur sig ekki. Þá er hún leidd nakin í hóruhús en þar verður það undur að hár hennar vex og hylur líkama hennar. Við komu hennar í hóruhúsið birtist engill og ljósgeisli sem verndar Agnesi og hefur þau áhrif að allir viðstaddir taka að biðjast fyrir. Þetta reitti hinn ástfangna son embættismannsins svo mjög til reiði að hann ruddist inn og gerði tilraun til þess að nauðga Agnesi en við það datt hann niður og dó. Agnesi tókst að vekja hann aftur til lífsins sem varð til þess að bæði hann og faðir hans tóku kristna trú. Hofprestarnir voru þó ekki af baki dottnir og saka nú Agnesi um galdra. Hún er að lokum dæmd til þess að vera brennd á báli en logarnir gera henni ekkert mein. Þá grípur einn ofsækjenda hennar til þess ráðs að stinga sverði í háls hennar og þannig lætur hún lífið. Sögunni er þó ekki lokið því að jarteikn verða við gröf hennar.

Þeir sem rannsakað hafa heimildir um Agnesi telja ekkert hægt að fullyrða um sannleiksgildi sögunnar annað en að til hafi verið stúlka sem hét Agnes og að hún hafi verið mey og píslarvottur. Hún mun hafa látið lífið í umfangsmiklum ofsóknum á hendur kristnum mönnum í Róm um 303–304. Til er skjal með lista yfir píslarvotta og þar segir að Agnes hafi verið tekin af lífi 21. janúar. Sá dagur er messudagur Agnesar.

Saga Agnesar var snemma þýdd á norrænu og er varðveitt í þremur gerðum. Eina heila gerð Agnesar sögu I er varðveitt í handritinu AM 429 12mo, Kirkjubæjarbók frá því um 1500 og þar er mynd af Agnesi. Handritið er nú varðveitt í Árnasafni í Kaupmannahöfn, sjá: https://handrit.is/manuscript/view/da/AM12-0429/0#mode/2up.

Nafnið Agnes kemur fyrir í íslenskum heimildum allt frá 14. öld og var orðið vinsælt þegar á 17. öld, sjá: https://mannanofn.arnastofnun.is/nafn/84. Það vill svo til að fyrsta konan sem vígð var til biskups á Íslandi ber nafnið Agnes. Agnes M. Sigurðardóttir (f. 1954) tók við embættinu árið 2012 og gegndi því í tólf ár.

Fjögur kvæði um Agnesi, ort eftir siðaskipti, eru varðveitt. Elst þeirra eru Vísur af heilagri jómfrú Agnesi. Það er aðeins varðveitt í einu handriti (JS 207 8vo, bl. 152v–157r, sjá handrit.is) og er þar sagt þýtt úr þýsku árið 1664. Frumtextinn er að öllum líkindum tekinn úr ritinu Historien der Martyrer eftir Ludwig Rabus (1523–1592) sem prentað var í Strassbourg 1571–1572. Kvæðið sem er 53 erindi leggur mesta áherslu á réttarhöldin yfir Agnesi og píslarvætti hennar. Næst er að nefna Rímur af Agnesi píslarvotti, fjórar talsins. Rímurnar orti sr. Eiríkur Hallsson í Höfða (1614–1698) og tileinkaði þær ungri stúlku, Hólmfríði Benediktsdóttur. Hún var dóttir nágranna Eiríks og vinar, Benedikts Pálssonar klausturhaldara á Möðruvöllum, fædd um 1650 og sögð „kvenna fríðust“. Vitað er að Möðruvallaklaustur átti tvö eintök af Agnesar sögu. Líklegt er að Eiríkur hafi stuðst við hana en einnig er ljóst að hann notaði fleiri heimildir. Rímurnar eru aðeins varðveittar í einu handriti (Lbs 705 4to, sjá handrit.is) sem benda til þess að þær hafi ekki farið víða. Þriðja kvæðið er Agnesarkvæði eftir Þorvald Magnússon (um 1670–1740) en það naut mikilla vinsælda og er varðveitt í um hundrað handritum. Loks er til Agnesarvísa eftir ókunnan höfund.

Agnesarkvæði var sungið og á síðari hluta 20. aldar var enn til fólk sem kunni bæði lagið og textann. Á vefsíðunni ismus.is eru varðveittar upptökur þar sem kvæðið er sungið og sumir viðmælendur segja frá því hvar eða hjá hverjum þeir lærðu það, t.d. hjá ömmu sinni. Hér syngur Sigríður Einarsdóttir (1901–1989) kvæðið á Neskaupstað árið 1970:  https://www.ismus.is/tjodfraedi/hljodrit/1021989/uppskrift?trloc=3021485.

Eins og á við um sögur af öðrum dýrlingum var sífellt hægt að móta söguna af Agnesi á nýjan leik, setja hana í nýtt samhengi og láta hana þjóna nýjum tilgangi. Á Íslandi er ljóst að kveðskapur um Agnesi tengist kvæðum sem ætluð voru konum og ungum stúlkum með heilræðum og leiðbeiningum um hvernig þær ættu að hegða sér. Það vekur athygli hve mörg handritanna sem geyma Agnesarkvæði og önnur kvæði af helgum meyjum voru í eigu kvenna. Þannig virðist Agnes hafa orðið fyrirmynd ungra kvenna í guðrækni, hreinleika og staðfestu trúarinnar. Í handritunum sem geyma Agnesarkvæði er oft að finna kveðskap af öðrum helgum meyjum, t.d. kvæði af Úrsúlu, Margréti, Veroniku og Dórótheu.

Bókin Agnesarkver er væntanleg hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum í útgáfu Natalie M. Van Deusen, prófessors við Alberta háskóla í Edmonton í Kanada. Í bókinni er fjallað um heilaga Agnesi og texti kvæðanna fjögurra sem ort voru um Agnesi á Íslandi eftir siðaskipti birtur ásamt umfjöllun um hvert þeirra.