Níunda Ólafsþing félagsins Mál og saga verður haldið fyrsta vetrardag, þ.e. laugardaginn 24. október, í fyrirlestrasal Eddu. 

Ólafsþing verður í ár öðrum þræði heiðursmálþing í tilefni af sjötugsafmæli Jóns Axels Harðarsonar fyrr í mánuðinum, 2. október.

Hér má nálgast dagskrá þingsins og jafnframt ágrip erinda.

Viðburður á Facebook

Viðburður á Facebook

Tónleikarnir fara fram á bókasafninu í Eddu og tilheyra tónleikaröðinni Ex Libris.

Guðrún Jóhanna Ólafsdóttir söngkona og Francisco Javier Jáuregui gítarleikari flytja sönglög sem hverfast um ástina, að verða ástfanginn, elska, eiga og missa. Þar má heyra ítölsk, írsk, bandarísk og suðuramerísk sönglög í bland við íslenskar perlur eins og Hjá lygnri móðu og Vísur Vatnsenda-Rósu.

Aðgangseyrir 2.500 kr.

Athugið: Því miður þurfti að aflýsa tónleikum Gunnhildar Einarsdóttur og Þóru Einarsdóttur sem áttu að fara fram þennan sama dag í tónleikaröðinni.

Nánar um flytjendurna

Mezzósópransöngkonan Guðrún Jóhanna Ólafsdóttir og spænski gítarleikarinn og tónskáldið Francisco Javier Jáuregui eru þekkt fyrir að skapa mikla nánd við áhorfendur. Með frumlegu efnisvali og tilfinninganæmri túlkun færa þau hlustendur inn í heim hvers lags fyrir sig.

Guðrún og Javier komu fyrst fram saman árið 2002 í Guildhall School of Music and Drama í London, þaðan sem þau luku bæði mastersgráðum í tónlist. Síðan þá hafa þau komið reglulega fram í fjölmörgum tónleikasölum og á tónlistarhátíðum víðs vegar í Evrópu, Bandaríkjunum og Afríku.

Þau flytja oft útsetningar eftir Francisco Javier sjálfan á ýmsum þjóðlögum en hafa einnig frumflutt nýja tónlist eftir íslensk og erlend tónskáld.

www.gudrunolafsdottir.com
www.javierjauregui.com

Um tónleikaröðina Ex Libris

Verið velkomin að hlýða á kammertónlist í hinum glæsilega bókasal Eddu í vetur.

Í tónleikaröðinni er annars vegar lögð áhersla á samtímatónlist og hins vegar á nýsköpun í flutningi eldri tónlistar, bæði þjóðlegrar tónlistar og barokks.

Allir tónleikarnir fara fram í bókasafni Eddu á laugardögum og hefjast klukkan 12 og standa í tæpa klukkustund.

Smellið hér til að skoða dagskrá vetrarins.

Nafnaþing Nafnfræðifélagsins verður haldið laugardaginn 31. október kl. 13–15.30 í fyrirlestrasal Eddu. Að þessu sinni er yfirskrift þingsins Með örnefni í farteskinu. Þingið er haldið í samstarfi við Árnastofnun.

Dagskrá Nafnaþings

13–13.10 Þingið sett – minningarorð um Svavar Sigmundsson

13.15–13.45 Einar Skúlason: Hvað heitir þetta? Örnefni í breyttu landslagi

13.45–14.15 Þóra Ellen Þórhallsdóttir: Örnefni í Árbókum Ferðafélags Íslands

14.15–14.45 Anna Melsteð: Örnefni á Eyrbyggjuslóð

14.45–15.15 Gísli Sigurðsson: Atburður, saga og örnefni – eða bara örnefni og engin saga, hvað þá atburður? Í hvaða röð gerist þetta eiginlega?

15.15  Kaffiveitingar

Ágrip erinda

Einar Skúlason, fararstjóri og MA í þjóðfræði: Hvað heitir þetta? Örnefni í breyttu landslagi

„Hvað heitir þetta?“ er spurning sem leiðsögumenn fá gjarnan þegar athygli göngufólks beinist að einhverju í landslaginu. En hvers vegna hafa sumir staðir nöfn en aðrir ekki? Hvað ræður því hvaða fyrirbæri í landslaginu fólk telur ástæðu til að nefna og hvernig breytist það með nýjum atvinnuháttum og breyttri landnotkun?

Í erindinu er fjallað um tengsl örnefna við athafnir fólks og hvernig breytt notkun landslagsins getur haft áhrif á það hvaða örnefni lifa áfram, hver falla í gleymsku og hvar þörf verður fyrir ný nöfn. Með dæmum úr gönguferðum og rannsóknum á gömlum leiðum er velt upp spurningum um hvernig ólík verkefni og athafnir fólks hafa áhrif á sýn þess á landslagið. Þar mætast verkefnalandslag fyrri tíma og landslag samtímans, þar sem útivist og afþreying skapa nýjar leiðir til að upplifa og túlka umhverfið. Jafnframt er hugað að því hvernig örnefni geta sjálf vakið hughrif og mótað væntingar til staða áður en komið er á vettvang.

Þóra Ellen Þórhallsdóttir, prófessor emerita við Háskóla Íslands: Örnefni í Árbókum Ferðafélags Íslands

Árbækur Ferðafélags Íslands hafa nú verið gefnar út óslitið í næstum heila öld. Langflestar fjalla um tiltekin svæði, s.s. sýslur, og sjálft kallar félagið ritröðina „altæka Íslandslýsingu“. Gerð var lausleg könnun á því hversu mikið rými örnefni fá í árbókum FÍ með samanburði á völdum bókum af ólíkum svæðum. Þá er reynt að greina hvaða gildi örnefni geta haft fyrir gönguglaða félaga í FÍ og sem almennt innlegg í landlýsingu. Í seinni hluta erindisins verður vikið að efnistökum í árbók sem nú er í smíðum um Skaftárhrepp. Tekin verða dæmi um óræð og torskilin örnefni sem ætla má að veki vangaveltur, týnd örnefni sem vitna um löngu horfið mannlíf og síðast en ekki síst, mikilvægi örnefna sem heimildir um umhverfisbreytingar.

Anna Melsteð, þjóðfræðingur: Örnefni á Eyrbyggjuslóð
Undanfarin fimm ár hefur Eyrbyggjusögufélag starfað á Snæfellsnesi og komið af stað verkefnum í tengslum við söguna sem er sannkölluð héraðssaga Snæfellsness. Námskeið um Eyrbyggju, fyrirlestrar, myndrefill byggður á sögunni, leshópar og sögugöngur eru meðal þeirra verkefna sem stofnað hefur verið til og eru orðin fastur liður í starfseminni. Sögugöngur félagsins hafa verið vinsælar og heimafólk sýnt þeim mikinn áhuga auk þess sem sérstakar ferðir um söguslóðirnar hafa verið farnar. Í leshóp um Eyrbyggja sögu hafa umræður um örnefni og staði sögunnar verið líflegar. Í kjölfarið hafa þær umræður haldið áfram í göngum á söguslóðir sögunnar víða um Snæfellsnes. 
Eyrbyggjusögufélagið og starf þess hefur gert það að verkum að vakning hefur orðið hjá heimafólki um söguna með þátttöku í verkefnum félagsins og fært söguheiminn nær almenningi á fjölbreyttan hátt. Sannarlega hefur starfsemi félagsins vakið athygli á Eyrbyggju út fyrir Snæfellsnes og hefur sá áhugi farið stigvaxandi. 
Í fyrirlestrinum á Nafnaþingi verður horft til viðburða félagsins sem snúa að örnefnum í Eyrbyggja sögu.

Gísli Sigurðsson, rannsóknarprófessor við Árnastofnun: Atburður, saga og örnefni – eða bara örnefni og engin saga, hvað þá atburður? Í hvaða röð gerist þetta eiginlega?

Löng hefð er fyrir því að rýna í upprunasögur Landnámu og Íslendingasagna og skýringar þeirra á örnefnum; oft með sögum af atburðum sem hafi orðið tilefni örnefnis eða af einstaklingum sem hafi búið eða komið við, lífs eða liðnir, á tilteknum stað og skilið nafn sitt eftir í landslaginu. Hin almenna þróun í fræðunum hefur sveiflast frá því að trúa öllu í þessum textum yfir í að hafna því að þeir geti með nokkru móti verið heimild í sagnfræðilegum skilningi um það sem þeir segja frá. Mörgum hefur jafnvel dottið í hug, og haft þá hugdettu sína fyrir satt, að þeir sem stóðu að ritun textanna hafi einungis þekkt örnefnin í landslaginu og búið til persónur og atburði út frá þeim, án þess að hafa nokkurn tímann heyrt eina einustu sögu um svipuð efni. Í erindi mínu mun ég velta fyrir mér hvernig þessu gæti hafa verið háttað á öllum þeim öldum sem liðu frá því að landið var numið og þangað til fólk byrjaði að láta skrifa sögur um það sem það mundi frá þeim löngu liðnu dögum – og hafði þá ekki aðrar heimildir að styðjast við en það sem annað fólk gat sagt þeim af því sem það hafði heyrt frá öðrum um landið sem það hafði haft fyrir augunum allan tímann og um ættir fólksins sem hafði búið á því sama landi frá því að það var numið.

Á fæðingardegi Árna Magnússonar handritasafnara 13. nóvember gengst Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum árlega fyrir svokölluðum Árna Magnússonar fyrirlestri.

Fyrirlesari að þessu sinni er Þórunn Sigurðardóttir rannsóknarprófessor emerítus.

Útdráttur

Á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum er varðveitt mikið safn fornbréfa sem ná frá 14. öld og allt fram á fyrri hluta 18. aldar. Einnig er í safninu fjöldi afrita fornbréfa sem sum eru talin glötuð en innihald þeirra er nú varðveitt í uppskriftum Árna Magnússonar og skrifara hans, svokölluðum apógröfum. Um er að ræða skjöl varðandi kaupmála, máldaga kirkna, ýmiss konar samninga, dóma, jarðakaup, landamerkjamál, rekamál og margt fleira. Stofnunin fékk bréfin afhent frá Kaupmannahöfn árið 1996 en áður hafði hluti fornbréfa úr safni Árna komið til Þjóðskjalasafns Íslands og annar hluti, þ.e. norsk bréf, fór til ríkisskjalasafnsins í Ósló. Eftir á Árnasafni í Kaupmannahöfn eru dönsk bréf og afrit norskra fornbréfa.

Á síðastliðnum þremur árum hefur verið unnið að því að ljósmynda og skrá þessar mikilvægu sögulegu heimildir með veglegum styrk frá A.P. Møller-sjóðnum. Í fyrirlestrinum verður sagt frá verkefninu, hvernig það kom til og hvernig það var gert mögulegt. Enn fremur verður greint frá uppbyggingu gagnagrunnsins, hvernig hann getur nýst fræðimönnum, rætt um tegundir fornbréfa og komið með nokkur áhugaverð dæmi um innihald bréfa. Að lokum verður fjallað um efnislega hlið bréfanna, svo sem útlit og skreytingar, eða hvað annað megi finna í gagnasafninu en texta fornbréfanna.

Rannsóknarverkefnið Kvennaspor: Afhjúpun og ljómun kvenna í sagnalandslagi Íslands var styrkt af Rannís á árunum 2023–2026.

Á lokaviðburðinum verða helstu afurðir verkefnisins kynntar. Auk þess verður frumflutningur á atriðum úr óperu sem verið er að þróa og byggir á rannsókn verkefnisins.

Viðburðurinn er öllum opinn og aðgangur ókeypis. Verið velkomin að fagna með okkur. Nánari upplýsingar um dagskrána verða birtar á næstunni. 

English

The research project Kvennaspor: Unearthing and Foregrounding Women in Icelandic Saga Landscapes was funded by Rannís from 2023 to 2026.

At this final event, the main achievements of the project will be presented. The programme will also include the premiere of extracts from an opera that is currently in development and builds on Kvennaspor research.

The event is free and open to all – please join us to celebrate. Details of the programme will be announced soon.

Málþing í tilefni af opnun gagnagrunns um fornbréf í safni Árna Magnússonar

14.00–14.15    Guðrún Nordal: Gestir boðnir velkomnir

14.15–14.45    Guðvarður Már Gunnlaugsson: Fornbréf, handritaskrifarar og málbreytingar

14.45–15.15    Guðrún Harðardóttir: Innsýn í innsiglin

15.15–15.45    Már Jónsson: Orðrétt en ei stafrétt. Apógrafaskrifarar Árna Magnússonar

15.45–16.15    Kaffihlé

16.15–16.45    Jo Rune Ugulen Kristiansen: From parchment to digitization: The life of a testament from 1310

16.45–17.15    Anne Mette Hansen: An Archive within an Archive: Littera ad claustrum sanctæ Claræ spectantes

17.15–17.30    Þórunn Sigurðardóttir, Bjarni Gunnar Ásgeirsson: Gagnagrunnurinn Diplomatarium Arnamagnæanum opnaður

Málstofustjóri: Guðrún Nordal, forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum

Verkefnið var fjármagnað með styrk frá A.P. Møller og Hustru Chastine Mc-Kinney Møllers Fond til almene Formaal (A.P. Møller Fonden) auk þess sem Letterstedtska föreningen veitti ferðastyrk fyrir erlenda fyrirlesara.

Útdrættir

Guðvarður Már Gunnlaugsson: Fornbréf, handritaskrifarar og málbreytingar

Í þessum fyrirlestri verður fjallað um fornbréf og hvaða gagn má hafa af þeim við rannsóknir á málsögu og handritum. Fornbréf eru yfirleitt stutt og stíllinn er formfastur, þ.e. þau fylgja ákveðinni formúlu hvað varðar upphaf og endi og röðun efnis. Þetta knappa form hefur valdið því að þau hafa ekki mikið verið notuð við rannsóknir á íslenskri málsögu enda eru til mörg hundruð íslensk handrit frá miðöldum og mörg þúsund frá síðari öldum svo að það hefur ekki þótt mikil þörf á að rannsaka fornbréfin málfarslega. Rannsakendur færeyskrar málsögu hafa á hinn bóginn þurft að styðjast við fornbréf því að ekki er um aðrar ritheimildir að ræða varðandi færeyskt mál á miðöldum. Í fyrirlestrinum verður einnig rætt um kosti og galla fornbréfa þegar kemur að handritarannsóknum og þá mikilvægu staðreynd að fornbréfin eru, ólíkt handritunum, oftast dagsett.

Guðrún Harðardóttir: Innsýn í innsiglin

Hvað eru innsigli? Þeim má líkja við rafræn skilríki nútímans. Nauðsynlegur þáttur í að tryggja sanngildi lagalegra gjörninga. Rætt verður um helstu gerðir innsigla og hvernig þau hafa tekið breytingum í tímans rás. Þessu til viðbótar bjóða ljósmyndirnar í nýja fornbréfagrunninum upp á fjölbreytilegar athuganir á efnisveruleika innsiglanna. Hvernig litu bakhliðarnar út? Í hvaða lit voru innsiglin? Hvernig voru þau fest við skjölin? Á sama hátt og rithönd þekktra einstaklinga færir skoðandann í nánd við þá veita vaxinnsiglin sem fest eru við bréf og gerninga mikilvæga innsýn í sjálfsmynd einstaklinga og stofnana í samfélagi miðalda og raunar langt fram eftir öldum en varðveisla íslenskra vaxinnsigla nær aftur til 13. aldar og vel fram á þá sautjándu. Í fornbréfagrunninum getur að líta víðtækt úrval af innsiglum af ýmsum toga, allt frá innsiglum konunga og páfa yfir í innsigli óbreytts alþýðufólks.

Már Jónsson: Orðrétt en ei stafrétt. Apógrafaskrifarar Árna Magnússonar

Árni Magnússon (1663–1730) áttaði sig ungur á því að eigendur fornra skjala myndu ekki allir vilja gefa honum þau eða selja heldur yrði hann að sætta sig við að fá þau að láni til afritunar. Þetta útskýrði hann vel fyrir Friðriki IV konungi í bréfi 7. janúar 1721: „de øvrige, som ejermændene ikke kunde eller vilde miste, haver jeg ladet afcopiere, allene til den ende at slige sager kunde blive conserverede fra undergang.“ Þarna eru komin svonefnd apógröf Árna – eftir grísku sögninni απογρἁφω, ég afrita. Elsta þekkta apógrafið gerði hann sjálfur í Þrándheimi haustið 1689 og á endanum urðu íslensk apógröf um 6300 að tölu, norsk apógröf nálægt 3000 og dönsk apógröf um 1400 eða vel yfir tíu þúsund eintök samanlagt. Rithönd Árna er auðþekkjanleg og hann skrifaði um sjöunda hluta safnsins. Langflest hinna afritanna gerðu menn sem fengu skýr fyrirmæli um aðferð og uppsetningu, jafnvel stafagerð. Hinir helstu voru Jón bróðir Árna og Snorri sonur hans, Ormur Daðason frændi þeirra, Páll Hákonarson, Magnús Einarsson og Styr Þorvaldsson, að ógleymdum Hans Pedersen Becker sem kom með Árna til Íslands frá Kaupmannahöfn sumarið 1702. Í erindinu verður vinnu skrifaranna lýst og upplýsingum sem fylgja hverju bréfi, með áherslu á vandkvæði við sundurgreiningu sumra rithandanna, jafnt fljótaskriftar sem settleturs. Síðast en ekki síst verða tekin dæmi af rithöndum sem ekki hefur tekist að tengja við tiltekna menn, sem þó er vitað hverjir voru.

Jo Rune Ugulen Kristiansen: From parchment to digitization: The life of a testament from 1310

The paper has its starting point in a testament written in Stavanger in 1310. After briefly presenting the contents of the testament, I attempt to trace the document’s history over the 700 years that have passed since, up until this digitization project. Its journey leads from the Bishopric of Stavanger to Copenhagen and then on to Oslo, where the document is preserved today.

Anne Mette Hansen: An Archive within an Archive: Littera ad claustrum sanctæ Claræ spectantes

The archive of the St. Clare Convent in Roskilde comprises fascicles 51-65 of the Diplomata Danica in the Arnamagnæan Collection. With 462 preserved diplomas dating from 1253 to c. 1551, it is the largest surviving monastic archive in Denmark.

The convent was dissolved in 1561, and the University of Copenhagen took over its estates. The convent’s archive subsequently became part of the university’s archive. In January 1716, Árni Magnússon, then a member of the university senate, took the St. Clare archive home in order to examine its contents. The diplomas were never returned, which is why the archive is now part of the Diplomatarium Arnamagnæanum.

Laugardaginn 21. nóvember verður málþing í Eddu um Grettis sögu. Málþingið er samstarfsverkefni Árnastofnunar og Háskóla Íslands og hefst kl. 13.

Fyrirlesarar eru Brynja Þorgeirsdóttir, Guðvarður Már Gunnlaugsson, Torfi Tulinius og Örnólfur Thorsson. Einnig mun Pétur Halldórsson segja frá listaverkum föður síns, Halldórs Péturssonar, byggðum á Grettlu. Síðast en ekki síst munu skáldin Anna Rós Árnadóttir og Þórarinn Eldjárn flytja ljóð.

Dagskrá þingsins verður auglýst síðar.